| Өвүр кожууннуң 85 чыл оюнга |
ТАР-ның Биче Хурал чыыжының “Чаа кожууннар тургузар дугайында” 1941 чылдың май 24-те үндүргени 20 дугаар доктаалы ёзугаар Барыын-Хемчик кожуундан Саглы сумузун, Чөөн-Хемчик кожуундан Солчур (Хандагайты) сумузун, Улуг-Хем кожуундан Дус-Даг, Чалааты сумуларын үскеш, Өвүр кожуунну тургускан. Ол кожууннуң төвү Хандагайты суур болган.
Өвүр кожууннуң 85 чылдаан оюн таварыштыр аңгы-аңгы үелерде эр кижиниң үш оюнунуң тергииннерин таныштыраал. Ындыгларның санынга Өвүр кожуундан дараазында удуртукчулар, мөгелер хамааржыр.
Он тоску чүс чылдарның шыырак мөгелеринден Сүрүнчап Донгак, 20-ги чүс чылдарның: Доржукай, Чамбал-оол Донгактар, Туматтардан Кыспай хүндү база Достай Монгуш, Базыр Монгуш, Кыргыс Шулуу, Чылбаа Ооржак, Маадыр-оол Данзын, Элбек Саая, Вадим Кенден, Алексей Куулар, Мадон Монгуш, Василий Балчыырак, Кара-оол Шагдыр, хирург эмчи Валерий Ховалыг, улустуң хөөмейжизи Валерий Монгуш, Василий Ондар, Алексей Монгуш, Александр Куулар, Россияның алдарлыг тренери Виктор Достай, ССРЭ-ниң спорт мастерлери Сергей Адыгжы, Сергей Мартна, амгы үеде кожуун даргазы, УВС аймактың Начын мөгези Айдыс Куулар хамааржырлар.
Уранхай-Тыва үези 1870-1920 чч. хүрээниң база сүзүк шерииниң мөгелери
Он тоску чүс чылдарның шыырак мөгелери:
Донгактардан сүзүк шерииниң дайынчызы Сүрүнчап, “Тергиин сорукту маадыр” Хенче-Кара; Кыргыстардан Улаан-Байыр, Чылап-Лама, Мөге-Лама; Туматтардан Кыспай хүндү, Биче-Майынды; Түлүштерден Калга-оол, Бады-Төмүр; Долааннардан Тараачы, Күүлеңмей; Оюннардан Баазаң, Сундукай; Кууларлардан Дежик, Хорагай; Монгуштардан Темээкей; Ховалыглардан Оңгар-оол; Калгалардан Кара-Хелиң.
1921-1944 чч. ТАР-ның алдар аттыг мөгелери
Суму, кожуун чергелиг хүрештерге удаа-дараа шүглүп чораан мөгелер: ТАР-ның Начын мөгези Мөге-Ламаның оглу Ажы Кыргыс, Улустуң начыны деп хүндүлүг аттың эдилекчизи Сүрүң-оол Чамыянович Куулар (ол 1930-1940 чылдарда эртип турган республика чергелиг база Моолга шыырак мөгелер хүрежинге шаңналдыг черлерни доктаамал ээлеп, чедиишкинниг хүрежип келген), Сүрүң-оол Кууларның даайы Осурбай Монгуш; дараазында Даржаа Куулар (шола ады Көк Даржаа) моол мөгелер-биле хүрештерге баштай Даржааны салырга, албан октаарын чон билир, Чүлдүм Түлүш (шола ады Чоон моюн), Данзыр-оол Кыргыс, Шириин-оол Кыргыс, Кара-Очур Донгак; Улаатайның мөгези Кенен-оол Монгуш, Солчурдан Даржай Монгуш (“Даржай мөге девип үнген, Дагның эрес эзири-ле” деп Степан Сарыг-оол шүлүктээр турган).
1938 чылдың апрель 23-те ТАР-ның Биче Хуралының Президиумунуң чанынга тургустунган Күш-культура чөвүлелиниң баштайгы хуралынга С. Тока, И. Бадыраа, Г. Шома, М. Кызыл-оол киришкеннер. Ооң баштайгы даргазынга Салчак Калбакхөрекович Токаны соңгаан. Тываның улустуң чогаалчызы Степан Агбаанович Сарыг-оол тыва хүрешти, шыдырааны болгаш өске-даа оюннарны аныяктар ортузунга суртаалдаар, ону сайзырадыр даалганы алган. Баштай төрээн чери Дус-Даг сумузунга артист акызы Виктор Көк-оол-биле барып, ужуражылгаларны кылып, хүрештиң дүрүмнерин сайгарып, боттары мөге салыкчылары болуп, шыдыраалап-даа, аът чарыжын-даа эрттирип турганнар.
1944-1961 чч. Тыва область үезиниң шыырак мөгелери
Хандагайтыда 85 харлыг Комбу Донгактың сактыышкыны.
Ада-чурттуң Улуг дайынының 5 чыл ою база Халгин-Гол дайынының 10 чыл оюнга тураскааткан моол, тыва спортчулар аразынга хүреш, аът чарыжынга база сиген кезеринге маргылдаалар болган. Аңаа 64 мөге хүрежинге Хандагайтының шыырак мөгези Кертик-Кара Монгуш Убсануур аймактың Чаан мөгезин октааш, шүглүп үнген.
Түрлүг мөге Калзың-оол Түлүштен Моолдуң мөгелери аажок сестир турганнар. Аргалыг-ла болза аңаа таварышпаза дээр. Калзың-оол Санааевичиниң чон аразында шола ады Буттаар Калзың-оол дээр чораан.
Чалаатыдан Тумат суму начыннары: Самбуу-Начынак Тумат, Улурыңмай Тумат, Наваа-Кечил Тумат, Сарыг-оол Тумат (Хендергеден), Казакин Доржу (Тумат) оглу Виктор 1980 чылдарда бодунуң килинге Тывага шүглүп чораанын билир бис. Туматтарның мөгелери моол мөгелерни тиилээр чорааннар. Тыва чаңчылдарны, оюннарны “Мосфильм” 1955 чылда тырттырып, кинону көргүскен. Ында Шалыыр Доржунуң девигни күүседип турарын көргүскен. Амгы үеде чылдың-на май 9-та Өвүр кожуунга 18 хар чедир мөгелер аразынга хоочун мөгеге тураскааткан хүрешти эрттирип турар.
Тускай хүрештиг Доржу Кыргыс (шола ады Чаан Доржу). Ол хүрежирде, идик чок, кызыл-даван хүрешкеш, кончуг шыырак мөгелерни тиилээр чораан. Ол спорттуң чадаг халыыр хевиринге база-ла кызыл-даван халааш, үргүлчү мурнаар, тиилээр, кайгамчык салым-чаяанныг кижи болган. Буду 45 дугаар идик кедер болгаш чамдыкта хүрежир идик тывылбас турган. Чүгле Көндей Чамбал биле Сүрүң-оол Кууларның идиктери тааржыр турган.
Көндей Чамбал-оол (Донгак) мөгениң чаңгыс чер чурттугларының аңаа шаңнаан мөге ады Көндей Чамбал. Анаа-ла Көндей деп база адаарлар. Көндей деп чүге адаанын улуг назылыглардан дыңнаарга, хөрээ, эгиннери аажок улуг, делгем боорга, ынча дээр чораан.
Сүрүң Чамбал-оолдуң чүгүрүк малы Келдер-Мелдер 1960 чылдарда Наадымга эрткен болуп турар. Оглу Борис бичиизинден хүрежир болгаш, 1980 чылдарда кожуунга, Моолга, республикага шаңналдыг черлерже кирип чораан.
1961-1990 чылдарның мөгелери
Торгалыг биле Хандагайтыга болуп турган хүрештерге кожууннуң шыырак, көскү мөгелериниң бирээзи – Кызыл-оол Донгак (шола ады Жирнов Кызыл-оол). Ол-ла үеде Дөргүн Кыргыстарындан Санаажык (шола ады Чылгычы) шүүп чораан, өле малы 30 км черге эртер турган. Элдептиг чүве – Санаажыктың содааның артында сылдыс бар чораан. Санаажыктың дуңмазы Чаш-оол Айыр-Санаа кооперация институдун дооскаш, Тес-Хем, Өвүр, Улуг-Хемге райпо даргалап чораан. 1971 чылдың Май 1 байырлалында Хандагайтыга 64 мөгениң хүрежинге шүглүп үнген. Хол бөмбүүнге ССРЭ-ниң кооперация институттарының аразынга командазы-биле чемпион база болган. Боодалга маргылдаазынга эжи Санчат-оол кожуунга үргүлчү тиилээр чораан. Архимед Кыргыс төөгүзүнден ызыгуурлуг мөге, кырган-адазы Мөге-Лама 1910-1920 чылдарда база адазы Ажы 1930 чылдарда Улуг-Хем кожуунга шүүп чорааннар. Боду 1962-1963 чылдарда 16 харлыг оол тургаш, ийи катап республика маргылдаазынга шүүлген. Ооң соонда кадыы баксырааны-биле шуут хүрешпейн барган. Кезек хүрештиг чолаачы Базыр-оол (Санчы) Донгак.
Дангаа Кунгаевич Майынды 60 чылдар иштинде чолаачылап, инженерлеп, колхозтар, кооперативтер удуртуп келген. “Урожай” спорт ниитилелин Торгалыг колхозка эки удуртуп, 1964-1970 чылдарда республиканың 61 килдиг шыырак мөгези база кожууннуң шыырак шыдыраачызы, хол бөмбүүнүң ойнакчызы. Ол 1968 чылда Москва хоорайга “Урожай” спорт ниитилелиниң съездизинге киришкен.
Кончай Чамбал-оолович Донгак РСФСР-ниң спорт мастери. Школачы чылдарында хөгжүмге база спорттуң бүгү хевирлеринге дески хандыкшып чораан. 1960-1970 чылдарда деңзи аайы-биле тыва, бурят хүрештерге республиканың шыырак мөгези, Сибирь болгаш Ыраккы Чөөн чүк чоннарының 1968, 1969, 1970 чылдарда Якутияга, Бурятияга, Тывага болуп турган спартакиадазының бурят хүрешке 3 дакпыр тиилекчизи (делегей чергелиг спорт мастери бурят мөге үш чыл ойнаткаш, сөөлүнде Бурятияже чалап турган дээр болгай). Бут бөмбүүнге Тываның чыынды командазының кежигүнү болуп, 1965-1968 чылдарда Красноярск, Владивосток, Иркутск хоорайларга ойнап чорааннарның бирээзи.
Начын Сүрүң-оол Кууларның оолдары Шагдыр-оол биле Даш-оол 1960-1970 чылдарда республиканың шыырак мөгелериниң санынче кирип турган. Шагдыр-оол Кууларга 1968 чылда “Өвүр районнуң Арзылаң мөгези” деп хүндүлүг атты тывыскан. Даш-оол Куулар “Спорттуң национал хевирлеринге Россияның спорт мастери” деп атты чаалап алган. Торгалыгда стадионну Сүрүң-оол Кууларның ады-биле адаан. Сүрүң-оолдуң дуңмазы Доржукай Кууларның оолдары Кара-оол, Алексей, Чүргүй-оол оларның шыырак хүрежип чораанын чон билир. Оларның аразындан Алексей Доржукаевич Куулар 1970-1980 чылдарда республиканың шыырак мөгелериниң санынче кирип, улустуң сонуургалын чаалап алган мөгелерниң бирээзи. Ол – спорттуң национал хевиринге спорт мастери.
1974 чылда Советтиг Тываның үжен чылдаан оюнга тураскаадып үндүрген өңнүг чуруктарлыг альбомда тыва хүрешке тураскааткан арында дөрт мөгениң чуруу бар. Оларның ийизи Анай-оол Куулар биле Даш-оол Куулар болгай. Анай-оол Кууларның оглу Аяс бир катап Өвүрге болган хүрешке Чаан мөге Аяс Монгушту октааш, шылгараан.
Дидим хүрештиг мөгелер: Николай Дүвендей, Дыртыынай Монгуш, Чаш-оол Саая, Мөңге Саая, Бойдула Саая, Мадон, Чараш-оол, Чыргал-оол Монгуштар (үш алышкы), Бүрбүлдей Донгак, Архимед Ажы, Виктор, Комбуй-оол, Олег Мартына, Севээн Дагбаа, Владимир Донгак, Тас-оол Донгак, Михаил Монгуш, Николай Монгуш, Александр Достай, Көшкендей Сембирии, Костя Сембирии, Алексей Седенович Куулар, Хемер-оол Донгак, Павел (Дапыл) Куулар, Юрий Седен-оол, Эрес-оол Монгуш, Михаил Санаа, Доржу Чолдуг, Санаа Түлүш.
РСФСР-ниң спорт мастерлери: Наадымның 2 дакпыр (1973, 1977 чч.) тиилекчизи, Арзылаң мөге, РСФСР-ниң спорт мастери Кара-оол Шагдыр, Каң-оол Кара-Сал, Алексей, Чүргүй-оол Куулар алышкылар, Андрей, Алексей Семис алышкылар, Түлүш Михаил, Василий Ондар, Орлан Кызыл-оол, Анатолий Комун-Доржу, Буян Дүвендей, Артур Дупчур, Павел Куулар, Виктор Достай.
1990-2026 чч. шыырак мөгелери
Анай-оол Кууларның чээни Чимит Куулар Чымбаевич Дус-Дагның амгы үеде эң ат-сураглыг мөгези, Тыва Республиканың Арзылаң мөгези деп бедик атты чаалап алган. Чимиттиң аваангыр, дидим, чаныш-сыныш чок, янзы-бүрү аргалар ажыглаар хүрежин сонуургаар аарыкчылар Тывада хөй. Чимиттиң чүгүрүк шилгизи кожуунга 4 катап эрткен, республика база Наадым чарыштарынга шаңналдыг черлерже кирер турган. Оолдары Субудай биле Чингис база ызыгуур салгаан мөгелер, ынчангаш эки хүрежип чоруурлар.
Наадымның аныяктар аразынга 2 катап тиилекчизи Арзылаң мөге Ким Седен-оол, Начын мөгелер Алик Комбуй-оол, Аңгыр Куулар, Отчугаш Тежит, Сайдаш Монгуш, Алдын-Сай Оодай база Алексей, Андрей Монгуш алышкылар.
Аныяк мөгелер: аныяктар аразынга Наадымның тиилекчизи Сайын-Белек Тумат, Буян Дүвендей, Аян-оол Ондар, Салим Седен-оол, алышкылар: Отчугаш, Оттук, Март-оол Доржукайлар, Аяс Дагба, Сесер-оол Дун, дуңмалары: Айдың Дун, Айдыс Дун база Найдан Ооржак, Сайын-Белек Дүвендей, Сайын-Белек Донгак, Кошкар-оол, Оолак Сембрии, Абрам Куулар.
Чаштар база элээдилер аразынга Шагаа-2026-ның хүрежи
Өвүрден шылгараан чаш база элээди мөгелер: эң бичии 2019-2020 чылдың бөлүүнге Павел Ооржак шүүлген база 5-8-ки шаңналдыг черже Авырга Донгак кирген; 2017-2018 чылдарның оолдар аразынга Рамзан Монгуш шүүлген база 3-4-кү черже Аксай Монгуш кирген; 2015-2016 чылдар бөлүүнге 5-8-ки черже – Күдерек Түлүш; 2013-2014 чылдар бөлүүнге 5-8-ки черже Ценд-Аюш Түлүш кирген.
Өвүр черниң чаш, элээди, аныяк мөгелеринге спортчу бедиктерже чүткүлдү база бедик спортчу чедиишкиннерни күзедивис.
/ Алексей ЧАМБАЛ-ООЛ, спорттуң хоочуну.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №11 2026 чылдың март 26
