Июль 8-те Өг-бүле, ынакшыл болгаш шынчы чорук хүнүнде Тываның Чазак бажыңынга «Ынакшыл болгаш шынчы чорук дээш» деп хөй-ниити шаңналдарын байырлыг байдалга тывыскан.
ТР-ниң Чазааның Даргазының оралакчызы Орлан Сарыглар болгаш ТР-ниң Дээди Хуралының Даргазы Каң-оол Даваа олар шаңнал алыры-биле чалаттырып келген төлептиг өг-бүлелерге болгаш оларның чоок кижилеринге Өг-бүле хүнүн таварыштыр байырын чедирип, чылыг-чымчак сөстерни йөрээп чугаалаан.
2019 чылда «Россияның алдын өг-бүлези» деп аттың эдилекчилери, 62 чыл кады чурттааш, аныяк салгалга үлегерин көргүзүп чоруур Тес-Хем кожууннуң төлээлери Делгер-оол Эренчинович, Очур-Хоо Сагдыевна Эртинелерниң өг-бүлезин «Ынакшыл болгаш шынчы чоруу дээш» деп медаль-биле шаңнаан. Эртинелерниң өг-бүлези бо хүннерде 30 улуг-биче уйнуктарын карактажып чоруур.
Кызыл кожууннуң Кур-Чер сумузунуң хамаатылары Стай-оол Курбаевич, Сендин Самбууевна Ондарларның өг-бүлези алды ажы-төлдү өстүрген. Өгнүң эр ээзи – Күш-ажылдың хоочуну болгаш В.И. Ленин шаңналының эдилекчизи, а Сендин Самбууевна – С.К. Тока аттыг «Ие чаш» шаңналының эдилекчизи, күш-ажылдың хоочуну. Кады чурттааш, таптыг-ла 66 чылдың нүүрүн көрүп чоруур хүндүткелдиг өг-бүлени «Ынакшылдың болгаш шынчы чоруктуң» медалы-биле шаңнаан.
Кызыл кожууннуң чурттакчылары 56 чыл кады чурттааш, 10 ажы-төлдү өстүрүп кижизиткеш, бут кырынга тургускан Чаян-оол Хертекович, Зоя Хертековна Аңгыр-оолдарның өг-бүлезин база «Ынакшылдың болгаш шынчы чоруктуң» медалы-биле шаңнаткан.
Улуг-Хем кожуундан Петр Түлүшевич, Дадар Дажыевна Манчыннарның өг-бүлези 55 чыл бурунгаар өг-бүле туткан. Олар ийи кысты, чаңгыс оолду өстүрүп, кижизиткен. Бо хүннерде 12 уйнуку карактажып чоруур.
Пушкин Дываевич биле Ираида Санчатовна Даваалар өг-бүле тутканындан бээр 54 чыл болган оюн бо чылын демдеглеп турар. Олар боттарының үлегери-биле аныяк-өскенге ынакшыл болгаш өг-бүле – кезээде кады чоруур, чарылбас чүүлдер деп билиишкинни амыдыралында көргүзүп чоруур. Даваалар ажы-төлүн доозазын эртем-билиглиг специалистер кылдыр өөредип-кижизиткен.
53 чылдың нүүрүн кады көрүп чоруур үлегерлиг өг-бүле Овус Очур-оолович, Лидия Намчыл-Доржуевна Ооржактарның өг-бүлези 6 ажы-төлдү төлептиг кижилер кылдыр кижизиткен. Амгы үеде 28 уйнуун карактажып чоруур.
Барыын-Хемчик кожууннуң төлээлери Амыра Конгарович, Зоя Оолаковна Кара-Салдарның бичии күрүнези тургустунгандан бээр 52 чыл шуужа берген. Оларның өг-бүлезиниң аас-кежии – ажы-төлүнде.
Өвүр кожууннуң үлегерлиг, төлептиг өг-бүлези Валерий Кечилович, Алевтина Сагаановна Моңгуштар кады чурттаандан бээр 51 чыл болган. Олар өөредилге шугумунуң болгаш культураның хоочуннары, хүндүлүг ажылдакчылары.
«Ынакшыл болгаш шынчы чорук» медалын ниитизи-биле Тываның 30 – 60 чыл кады чурттаан 22 үлегерлиг өг-бүлези алган.
Ондарларның өг-бүлезиниң улуг уруу, Алена Авык:
– Ачавыс Ыстай-оол Курбааевич, ававыс Сендин Самбууевна Ондарлар. Ада-иевисти бис, үш кызы, деткип чедип келдивис. Ажы-төлү шупту үш кыс, үш оол бис. Оол дуңмаларым аал ээлеп арткан. Ада-иевистиң дун кызы-дыр мен. 66 чыл кады чурттааш, уйнуктары-биле катай 60 ажы-төлдүң энерелдиг ада-иези-дир. Бо хире хөй чылдар дургузунда чурттап келгеш, ада-иевистиң чаңгыс катап маргыжып турганын-даа сагынмас-тыр мен.
Чогум чуртувус Ийме суур. Ававыс уруглар садынга, а ачавыс совхозка ажылдап чораан. Ававыс, ачавысты Кур-Чер сумузунче көжүрүп алган бис. Мал-маган азырааш, 2007 чылдан эгелээш, «муңчу» деп атты эдилеп, үре-түңнелдиг ажылдап чоруурлар. Наадымнарга чылдың-на өг-бүлевис-биле кады идепкейлиг киржип чордувус. Дыштаныр хүннерде шупту ада-иевистиң аалынга чыглыр бис. Ол ававыс, ачавыстың бичии «күрүнезиниң» чаңчылы апарган чүве. Ававыс, ачавысты бо шаңналга төлептиг деп санаар бис.
Кызыл хоорайның чурттакчызы Зоя Самдан:
– Өөм ээзи Анатолий Семенович Самдан-биле кады чурттааш, 50 чыл болуп тур бис. Дөрт ажы-төлдү кижизидип өстүрдүвүс. Олар шупту дээди эртемниг. Уругларывыстың ажы-төлү, уйнуктарывыс чеди кижи. Кызыл хоорайда чурттап чоруур бис. Бүгү назынымда аңга-аңгы школаларга башкылап чордум. Хүндүлүг дыштанылгаже үнер бетинде, 20 чыл дургузунда Кызылдың политехниктиг техникумунга ажылдап чордум. Ачавыс Тыва Республиканың Айыыл чок чериниң хоочуну кижи. Бистиң өг-бүлевисти үнелээни дээш, «Ынакшыл болгаш шынчы чоруктуң» медалы дээш четтирдивис.
Тываның Профэвилелдер федерациязының даргазы Галина Сүрүн,
– «Чырык чер кырында эң-не үнелиг чүүл – өг-бүле» деп анаа эвес чугаалаан болгай. Хөй чылдарда бот-боттарынга ынак болгаш шынчы кылдыр чурттап, хөй ажы-төлдү кижизидип, эртем-билигге чедирип каан үлегерлиг өг-бүлелерниң аразында мээң эки билирим, таныырым улуг назылыгларны көөрүмге, дыка-ла чоргааранчыг-дыр. Олар дээш сеткилимниң ханызындан өөрүп, биске болгаш аныяк салгалга үлегери дээш четтиргенимни иередип тур мен. Шак бо байырымныг хүнде кижи бүрүзү ынакшылды, аас-кежикти өөрүшкүнү чоок кижилеринден алыр болзун!
Бежен-алдан чыл кады чурттаарының чажыды – бот-боттарын хүндүлежиринде, бот-боттарынга ынакшылында, бот-боттары дээш харыысалгазында, бот-боттарынга бүзүрээринде деп бодаар мен. Ынчангаш ынакшыл болгаш шынчы чорук делгерезин!
Өвүрнүң төлээзи Валерий Моңгуш:
– Уругларым авазы Алефтина Сагаановна-биле кады Өвүр кожууннуң Солчур сумузундан келдивис. Кады чурттааш, чартык чүс чыл ашканывыс бо. Чеди ажы-төлдүг, чээрби ажыг уйнуктуг бис.
2024 чылды Өг-бүле чылы кылдыр чарлааш, хөй чылдарда кады чурттаан үлегерлиг өг-бүлелерни шаңнап-мактап турары өөрүнчүг-даа, солун-даа, чоргааранчыг-даа чүве-дир. Чазак-чагыргавыстың чону дээш, улуг назылыг улус дээш, оларже кичээнгей салып чоруурунга өөрүүр-дүр бис. Өг-бүле бирги черде, ону үнелээр деп билиишкинни, үлегерни салгалдарывысче дамчыдар-дыр бис.
Өөм ишти бүгү назынында башкылаан. Мен уран чүүл, культура адырынга хөй чылдарда ажылдадым. Ажы-төлүвүстүң аразында башкылар, эмчилер, экономистер дээш кандыг-даа мергежилдиглер бар.
Айдың ОНДАР.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №51 2024 чылдың июль 10
![](https://sun9-78.userapi.com/impg/9-SRVLBRSeeCh1zHIgwn4yhJ_WX3QI4SIR5fqw/c5-TA-KvZrA.jpg?quality=95&as=32x25,48x37,72x55,108x83,160x123,240x185,360x277,480x370,540x416,640x493,720x554,1080x832,1280x985,1440x1109,2560x1971&sign=fa3be58f770b52828f9b4f1be9b8885e&from=bu&u=_QSa1ERHYpqnm9nci-eUYlavpYDW5lJdWxWyBXmGsNw&cs=807x621)
![](https://sun9-3.userapi.com/impg/6QVaVfbePZB2p7VV3kDdoWuhJZfqJiSNxfx0KQ/Lt8mPsr8X90.jpg?quality=95&as=32x20,48x29,72x44,108x66,160x98,240x146,360x220,480x293,540x329,640x390,720x439,1080x659,1280x781,1440x879,2560x1562&sign=3ed64bd12681a842960215da2ac47156&from=bu&u=6K8w6eL7DGWTVwbz3LRJJLf8sa3omggLtmOlql7eBCQ&cs=807x492)
![](https://sun9-75.userapi.com/impg/AixZdHOS-w8xUiStAS6EzHEOZ-sXpKMn1nYOLw/WIkUXwNrqTw.jpg?quality=95&as=32x14,48x21,72x32,108x48,160x71,240x106,360x159,480x212,540x238,640x282,720x318,1080x476,1280x564,1440x635,2560x1129&sign=077dc9bdb03aa42a448b92741e84a16a&from=bu&u=yrEGIW3p6im7V4lJY6al_p6vrQXOWI8aVrSHiQIHg3U&cs=807x356)
![](https://sun9-6.userapi.com/impg/dYkAv5x3bLYZZR-psvEnebe1dtNUuuwD1xQNrA/35Nq_yuQIBI.jpg?quality=95&as=32x21,48x32,72x48,108x72,160x107,240x160,360x240,480x320,540x360,640x427,720x481,1080x721,1200x801&sign=eb1b7ad738791aa5d24c1e7aebc7bfdd&from=bu&u=k7VpVH6sHE5MDZUaAnK3mmltC5N7hJLWNDkQKaHfLTc&cs=807x539)
![](https://sun9-68.userapi.com/impg/lNi6OL-zm1QMsbsLap4LaEdVq35sgwjSE-lEIA/jNc83QQsz5U.jpg?quality=95&as=32x27,48x40,72x61,108x91,160x135,240x202,360x304,480x405,540x455,640x540,720x607,1080x911,1280x1079,1440x1214,1832x1545&sign=50f6564c2d024c53db5acb64793417a5&from=bu&u=b4ZwBWO-B94t259Q31dtJI99AqL15nxn3O3fIcMOIrI&cs=807x681)