Июль 3-те “Тыва” күрүнениң телерадиокомпаниязы ийи дакпыр юбилейин: радионуң – 90, телевидениениң 60 харлаанын демдеглеп эрттирген. Аңаа Бүгү-россияның күрүнениң федералдыг телерадиокомпаниязының чиңгине директорунуң оралакчызы – регионалдыг департаментиниң удуртукчузу Рифат Сабитовка баштаткан Россияның 15 регионундан (Хакас, Бурят, Алтай, Якут, Калмык, Башкир республикалардан болгаш өске-даа) КТРК директорлары байырлалдың хүндүлүг аалчылары болуп киришкен.
“Тыва” КТРК-ның төөгүзү узун болгаш байлак. 1936 чылдың август 29-та тыва радио тургустунгаш, бүдүн Тывага орус, тыва дылдарга медээлерни чонче үндүрүп эгелээн. Ол үеде чер-черлерниң төп кудумчуларында чагыда азып каан репродукторлардан, ынчангы чон аразында “чугааланыр тавактан” медээ дыңнаар дээш, малчыннар аалдарындан албан-биле аъттыг, чадаг чыглып келгеш, дыка сонуургап дыңнап турган. Чоорту аалдардан эгелээш, бажың бүрүзү радиолуг апарып, “Кызыл чугаалап тур! Тыва радионуң эртенги медээлерин дыңнап тур силер...” дээш эртенги шакта эгелээр тыва радионуң дамчыдылгалары чоннуң эң-не ынак четтикпейн манаар чүүлү болу берген. Чоорту хөгжүлдени ап, 1961 чылдың август 30-де Кызылдың телестудиязы тургустунган. Эң баштайгы эфирже үндүрүлгези 1966 чылдың июнь 10-да ак-кара экранга үнген. Оон бээр-ле үениң аайы-биле сайзыраза-сайзыраза, бо хүнде Бүгү-россияның федералдыг телерадиокомпаниязының регионалдыг салбыры болуп, үениң маңындан чыда калбайн, ажылын уламчылавышаан. Бо хүнде компанияда – радиода 7, телевидениеде 4 дугаар салгал ажылдап турар. КТРК-ның школазын эрткен радио болгаш тележурналистиканың кадрлары ам улуг дуржулгалыг журналистер апарып, МИЧ-тиң өске-даа адырларында көскү ажылдап чоруурлары хөй. Олар ынак компаниязының юбилейин демдеглээн хүнде шупту хей-аът көдүрлүүшкүннүг чыглып, үрде көрүшпээн хоочуннар бот-боттарынга өөрүп, ужурашканнар.
Ол хүн “Тыва” КТРК-ның коллективи юбилейинге киржип келген хүндүлүг аалчыларын ак кадактар, сүттүг шай-биле болгаш тыва ёзу-чаңчылды сагып, байырлалдарда албан ойнап турар национал оюннарын көргүзүп, аалчыларын киириштирип уткаан. Ылаңгыя ча адары болгаш кажыктаарын Москвадан келген аалчызы шенеп көргеш, дыка сонуургаан. Ооң соонда төөгүлүг болуушкун – амгы үеге дүүштүр дериттинген чаа телестудияның байырлыг ажыдыышкыны болган. Ону эң-не кыска хуусаа – 3 ай дургузунда кылып дерээнин “Тыва” КТРК-ның түр када директорунга ажылдаан “Бурятия” КТРК-ның амгы директору Дмитрий Бадмаев сөс алгаш, чугаалаан:
“Бир дугаарында, меңээ берген бүзүрелиңер дээш Рифат Абдулвагапович силерге четтиргеним илередип тур мен. Бо чаа студияны ТР-ниң Чазак Даргазының улуг деткимчези-биле кылыр аргалыг болганывыс дээш, Владислав Товарищтайовичиге четтиргенивис илеретпес аргавыс чок. Ол ышкаш компанияның коллективи үш ай дургузунда дыка улуг ажылды кылып шыдапкаш, чаңгыс демниг команда дээрзин көргүстүңер. Моон-даа соңгаар кандыг-даа ажылды шыдаптар силер. Шуптуңарга четтирдим!” – деп, чаа студияның ажылынга киржилгелиг болган кижи бүрүзүнге ол четтиргенин илереткен.
Телерадиокомпанияның чаарттынган студиязы бедик деңнелде кылдынган деп Рифат Сабитов үнелеп көргеш:
“Тыва” КТРК-ның коллективинге чылыг хүлээп алыышкыны дээш өөрүп четтирдим. Шак мындыг профессионал коллективке бо белекти сөңнээри меңээ улуг хүндүткел-дир. Бис ол дугайында шагда-ла чугаалажып турган бис. Силерниң бо чаа студияңар – дыка улуг күжениишкинниг ажылдың түңнели-дир. Ол ышкаш кылган улуг ажылыңар дээш база федералдыг канал таварыштыр чурттуң амгы амыдыралын долузу-биле көргүзүп турарыңар дээш силерге четтирдивис. Силерниң-биле кады бо байырлалды деңге үлежир дээш, аңгы-аңгы регионнардан коллегаларывыс чыглып келгенинге өөрүп тур мен!” – деп, Москвадан келген Рифат Абдулвагапович чугаалаан. Ол ышкаш регионалдыг компаниялар бедик профессионал деңнелдиг кадрлар белеткээр кол чер дээрзин ол айыткаш, техниктиг чаартылгалар – холдингиниң бирги чергеде шиитпирлээр айтырыы дээрзин демдеглээн.
Чаарттынган студия ылаңгыя симфониктиг, национал хөгжүм болгаш үрер хөгжүм оркестрлериниң концерт программаларының профессионал деңнелге үнүн бижидеринге кончуг таарышкан, чаа дериг-херексел-биле четчеленгенин чыылганнар үнелеп көрген.
Ол-ла хүн Улусчу чогаадылга бажыңынга байырлыг хурал-биле юбилейлиг хемчег уламчылаан. Аңаа ТР-ниң Чазак Даргазының Администрациязының болгаш ТР-ниң Чазак Аппарадының удуртукчузу Юрий Ананьин, республиканың аңгы-аңгы яамы-ведомстволарының сайыттары, удуртукчулар база Рифат Сабитовка баштаткан 15 региондан чалаткан аалчылардан аңгыда, “Тыва” КТРК-ның амгы ажылдакчылары, хоочуннары, аңгы-аңгы чылдарда ажылдап турган журналистер, режиссёрлар, монтажёрлар болгаш өскелер-даа байырлалдың кол киржикчилери болган.
ТР-ниң Чазак Даргазы Владислав Ховалыгның мурнундан Юрий Ананьин чыылганнарга байыр чедиргеш, күрүне шаңналдарын тывыскан. Дараазында сөстү Рифат Сабитов алгаш, байыр чедиргеш, “Тыва” КТРК-ның чаа директору Сылдыс Иванович Кууларны Москваның шиитпири-биле томуйлаанын дыңнаткаш, аныяк удуртукчуну деткип ажылдаарын юбилейлеп турар компанияның коллективинге чагааш, шылгарааннарга шаңналдарны тывыскан.
Байырлалдың шаңнал тыпсыр кезээ концерт номерлери-биле аралаштыр эртип турда, солун чүүл, “Бурятия” КТРК-ның директору Дмитрий Бадмаев биле Тываның сураглыг артизи Айдың Монгуштуң (Ишкин оглу) эжишкилер найыралының дугайында ырны кады ырлаанын чыылганнар изиг адыш часкап магадааннар. Ылаңгыя Россияның чоннарының чаңгыс деминиң чылында ийи аңгы омактыг болбушаан, боттарының төрээн дылынга ырлажып үнүп кээрге, улус дыка онзазынган: “Оо! Бо даргавыс ырлаарынга база сундулуг ышкажыл. Ырлап чоруур кижиниң сеткили уян, чымчак болур. Эки кижи турган боор ол” – дижип, чамдык хоочуннар аразында чугаалажып олурганнар.
Аңгы-аңгы чаданың шаңналдарын компанияның хоочуннары, амгы ажылдап турар салгалы – корреспондентилер, телебашкарыкчылар, операторлар, инженерлер, чолаачылар дээш хөй кижи алгылаан. Оларның аразында “Тыва Республиканың алдарлыг журнализи” бедик атты Тываның Журналистер эвилелиниң кежигүнү Альберт Алдын-оолга, “Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы” бедик атты Назым Доржуга тывыскан.
Ол ышкаш хөй шаңналдар аразында Россияның Журналистер эвилелиниң “Ачы-хавыяазы дээш” деп хүндүлелдиң хөрек демдээ-биле Дмитрий Бадмаевти шаңнаан. Ооң “Тыва” КТРК-га түр када ажылдааш, көскү чаартылгалыг хөй ажылды кыска хуусаа дургузунда кылганын журналистерниң профессионал ниитилели ынчаар үнелээн. Оон аңгыда “Тыва” КТРК-га ажылдап турган үезинде журналист Аяна Лама инвалид оолдуң нарын-берге салым-чолунуң дугайында үндүрген удаа-дараа телесюжеттеринге үндезилээш, Тыва Чазак инвалид оолга квартираны аңгылап бергенин журналистер сактыр. Оон бээр чылдар эрткен-даа болза, телерадиокомпанияның төөгүзүнде ховар болур болуушкунну, журналист кижиниң үре-түңнелдиг ажылын Россияның Журналистер эвилели бедии-биле үнелээш, Аяна Сергеевнага “Чонга дуза катканы дээш” деп хөрек демдээн тывыскан. Компанияның юбилейлиг чылында Тываның алдарлыг журнализи Виталий Кузнецов бодунуң амы-хууда юбилейин демдеглээр деп турар. Ону уткуштур ол “Алдар-хүндү. Мөзү бүдүш. Профессионализм” деп хөрек демдээ-биле шаңнаткан. Компанияның хоочуннары, ТЖЭ-ниң кежигүннери Татьяна Байынды, Анна Хадаханэ, Татьяна Ооржак болгаш Мерген Ондарга “Россияның журналистиказының хоочуну” хөрек демдектерин тывыскан. Ол ышкаш РЖЭ-ниң хүндүлел болгаш өөрүп четтириишкин бижиктерин өске-даа журналистер алгылаан.
Юбилейниң байырлыг кезээ доостурга, ТР-ниң Культура яамызынга база бир албан ёзузунуң ужуражылгазы болган. Аңаа Москвадан чаладып келген Рифат Сабитов, “Бурятия” КТРК-ның директору Дмитрий Бадмаев, “Тыва” КТРК-ның директору Сылдыс Куулар, Тываның культура албан черлериниң удуртукчулары, хоочун журналистер болгаш культура ажылдакчылары киришкен. Болган ужуражылгага Тываның культура сайыды Виктор Чигжит биле “Тыва” КТРК-ның директору Сылдыс Куулар кады ажылдажылганың керээзинге аттарын салган. Ол стратегтиг документ телерадиокомпанияның чаа студиязынга культура-чырыдыышкынныг төлевилелдерни боттандырып, регионнуң культуразын хөгжүдеринге ийи таланың моон-даа соңгаар кады ажылдаар үндезинин быжыглаан.
Ужуражылга соонда Тываның Культура яамызының мурнундан Рифат Сабитовка, Дмитрий Бадмаевке, Сылдыс Кууларга хөрек демдектерин болгаш компанияның хоочуннарынга хүндүлел бижиктерин тывыскан.
Байырлыг хемчеглер соонда Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг бодунуң ажыл-агыйжы сургакчылаашкынындан чедип келген дораан Бүгү-россияның күрүнениң федералдыг телерадиокомпаниязының чиңгине директорунуң оралакчызы – регионалдыг департаментиниң удуртукчузу Рифат Сабитов, “Бурятия” КТРК-ның директору Дмитрий Бадмаев, “Тыва” КТРК-ның директору Сылдыс Куулар-биле ужуражылганы эрттирген. Аңаа чурттуң эң улуг медиахолдингизи-биле Тываның аразында быжыг харылзааның кол угланыышкыннарын чугаалашкан. Кол сорулга – бүгү-россия деңнелинге республиканы көскү болгаш калбаа-биле чырыдары. Оон аңгыда IV Делегей чергелиг сарыг шажын шуулганының информастыг чырыдыышкынының дугайында айтырыг база кол черни ээлээн.
Рифат Сабитов Кызыл хоорайның кончуг дүрген каракка көзүлдүр чаарттынып турарын көөрге, өөрүнчүг-дүр деп, Тываның Баштыңынга чугаалаан.
Ужуражылга үезинде үш ай бурунгаар “Тыва” КТРК-га чаа студия тургузар дугайында айтырыгны Владислав Ховалыгның деткээнин ужуражылганың киржикчилери бедии-биле үнелеп, ТР-ниң Чазак Даргазынга четтиргенин илереткеннер. Бодунуң талазындан Владислав Ховалыг амгы үениң негелделеринге дүүшкен чаа студияга компанияның чогаадыкчы ажылдакчылары шынарлыг дамчыдылгаларны, солун медээлерни чонга бараалгадыр дээрзинге бүзүреп турарын чугаалааш, “Тыва” КТРК-ның коллективинге ийи дакпыр юбилейи-биле база катап байыр чедирген.
/ Карина МОНГУШ.
Хенче-Кара Монгуштуң, Юрий Ширшинниң, Инга Сегбениң тырттырган чуруктары.
“Шын” №26 2026 чылдың июль 9
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...