| Тываның чогаалчылары |
Тываның орус чогаалчыларының бирээзи Юрий Некрасов бичии оолак шаанда дайын-чааның өлүм-чидимин, аш-чудун көрүп эрткен. Фашистиг Германия Совет Эвилелинче халдап, Ада-чурттуң Улуг дайын эгелээриниң мурнунда, 1938 чылдың июль 10-да, Ленинград (амгы Санкт-Петербург) хоорайга төрүттүнген. Ачазы дайынның баштайгы хүннеринде тулчуушкуннарга амы-тынындан чарылган, авазы биле дуңмазы немец фашистер бүзээлээн Ленинград хоорайга аштап өлгеннер. 3 харлыг оглу Юрийни ачазы Смоленск областа Дубинино суурда төрелдеринге дайын мурнунда аппарып каапкан болгаш, ол дириг арткан.
Дайын соонда Юрий Некрасов Ленинград хоорайда педагогика училищезиниң уран чурулга салбырын 1958 чылда доозарга, Тываже ажылдадып чоруткан. Ооң-биле кады келген эш-өөрү албан ёзугаар ажылдаар ужурлуг 3 чылды төндүр ажылдааш, Ленинград дээш өске-даа хоорайларже чангылай бергилээн. Юрий Михайлович ол-ла хевээр ажылдап артып каан, чүге дээрге Тыва төрээн чурту ышкаш апарган. Аңаа база бир чылдагаан – ооң эр-чаңгыс, ооң кады төрээннериниң чок болганы. Туранның 1 дугаар школазынга бүгү назынында ол башкылап ажылдаан. Юрий Михайлович Некрасовтуң башкы ажылын бедии-биле үнелеп, 2008 чылда Тываның улустуң башкызы хүндүлүг атты тывыскан.
“Тывага мээң чогаалчы салым-чаяаным чазылган, Тываның чараш агаар-бойдузу ону оттурган” деп Юрий Некрасов чугаалаар чораан. Ооң баштайгы шүлүктери Туран хоорайга үнүп турган “За коммунизм” солунга 1958 чылда чырыкче үнген. Авторнуң чогаалдары “Тувинская правда”, “Молодежь Тувы» солуннарга, “Улуг-Хем” чечен чогаал сеткүүлүнүң орус дылга үндүрүлгелеринге, «Башкы” журналга удаа-дараа парладып турган. Шүлүктериниң тыва дылче очулгалары “Шын”, “Тываның аныяктары” солуннарга, “Улуг-Хем” чечен чогаал сеткүүлүнүң тыва дылга үндүрүлгелеринге парлаттынгылаан.
Юрий Некрасов чогаалчы Алексей Арапчор-биле аажок найыралдыг чораан. Ол найыралга оларның Туран хоорайга кады башкылап ажылдап чорааны, кайызы-даа чогаалга салым-чаяанныы база салдарлыг болганы чугаажок. Эжиниң шүлүктерин Юрий Некрасов орус дылче очулдурган. Оларның бирээзи “Эрикте терек” деп шүлүктүң очулгазы.
ЭРИКТЕ ТЕРЕК
Енисейде Кызыл дужу
Элезинниг эрик чер бар –
Кайы шагның кырган терээ
Харап алган ында турар.
Сагыш-сеткил ханызындан
Сактыышкыннар оттургулап –
Сырын биле терек күжүр
Сымыранчып дагжап келир.
Чөвүрээлиг чодур унну
Чөленипкеш, дыңнап кээрге —
Талыгырдан чүрек орта
Таныш үннер сырыннап кээр.
Өрү чүткээн күзел-бодал
Ɵшпес оду көзүлгензиг —
Алдынналган сылдыс безин
Агым сугда салдап келир.
Кырган терек адаанга кээп,
Кылаң хемниң чалгыын көргеш,
Кады чораан эштиң-өөрнүң
Каткы, ырын сактып кээр мен.
1974 ч, август 11.
СТАРЫЙ ТОПОЛЬ
На Енисее, под Кызылом,
корявый тополь над водой
стоит, согбенный,
старцем хилым,
изранен ствол его тугой.
Он память прошлого тревожит,
печален скрип его ветвей.
Он рассказать так
много может
ветрам о юности своей.
И я прильну к нему щекою,
прильну и вслушаюсь в него.
И снова прошлое со мною,
и не забыл я ничего.
Зовут огни мечты высокой,
горит призывная звезда.
Я клятвам юности далекой
остался верен навсегда.
О старый тополь! Говорливо
струятся воды под тобой.
Слышны мне песни,
смех счастливый
друзей, ушедших на покой.
Чурукту архивтен алган.
“Шын” №26 2026 чылдың июль 9
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...