1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЙМАКТЫҢ АЙЛЫҢ-КУЖУ

Өзүп-мандып салгал дамчыыр, назылап кырыыр, «кызыл-дустап» чоруй баар – өртемчейниң үүлези ындыг. “Ие көрбээнин – кызы көөр” дижир... 
Кижи амытанның чуртталгазы чеже­мейниң-даа кыска болза, ооң ажы-төлү ада-иезиниң угун салгап, оларның үүле-херээн уламчылаар, төөгүнүң удазынының ужун дүгбейн, салгалдан салгалче улай сунуп чоруур – амыдырал-чуртталганың, алыс мөңге чаяалганың ужур-утказы база-ла ындыг. Мөге кижиниң салгалындан хүрежиринге салымныг оол чаяаттынып келир, а ыраажы кижиниң ызыгуурундан уран чүүлге сундулуг, ыры-хөгжүмге салым-чаяанныг төл, ийи-үш-даа салгал ажыр, ыяап-ла төрүттүнүп келир... 
А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжиниң ийиги курузунуң сургуулу, өзүп орар аныяк ыраажы Карина Ховалыг Бии-Хем кожууннуң Туран хоорайга ада-иезиниң ортун уруу болуп төрүттүнген. Каринаның авазының ачазының кады-төрээн угбазы ол кезек төрел-аймактың, айлаң-куш дег, өткүт үннүг ыраажызы чораан кижи-дир (Каринаның дилээ-биле ооң ада-өгбелериниң ат-сывын киир­бээн). Ооң ол кырган-авазы ат-сураглыг артист болбаан-даа болза, Бии-Хемниң делгемнеринге, аалы чоок-кавының даг­ларынга мал-маганын кадарып чорааш, чаңгыландыр бадырып, аныяк-чалыы үезинде ыяңгылыг үнү-биле чоогунда аалдарның оолдарының чүректерин дүймедир ырлап чорааны чугаажок. Ону кырган-авазын салгап-дөзээн Карина бүрүнү-биле бадыткап болур дээр болза, кандыг-даа чигзиниг турбазы-ла шын.
К. Ховалыг чашкы үезинден-не ырлап-шоорлаарынга ханы хандыкшылдыг болуп өзүп келген дээр болза, арай чазыг болур. Бичиизинде ол эмчи болуксаар турган. Ынчалза-даа ыр-шоор уян кижини ыгладыптар, ундараан улусту хөгледиптер хуулгаазын шидилиг, сеткил-чүректен чайгаар-ла частып үнүп, өске улустуң сонуургалын сорунзалаптар күштүг болгай. Ол ойнап-хөглеп чорааш азы бажыңынга аяк-сава чуп, аар-саар ажыл кылып тургаш, чалгааранчыг эвес, хөглүг болур кылдыр, чүгле ында-хаая сеткил-хөңнүн чазап ырлаарынга ынак турган. Эге класс­тарга “Даңгына”, “Хамнаарак” дээн чижектиг мөөрейлерге удаа-дараа киришкеш, шаңналдыг черлерге арай-ла четпейн, чүгле ында-хаая аас макталы ап турган. Ол дээш улуг-ла ундаравас, харын-даа “хаайынга безин какпас” турган.
 Элээди үезинде Бии-Хем кожууннуң Туран хоорайда уругларның уран чүүл школазынче өөренип кирип алгаш, аңаа хөгжүм башкызы Айнаш Кой-ооловна Хертек-биле кичээлдеп эгелээн. Дуржулгалыг хөгжүмчү башкы Каринаның ыр-шоорга салым-чаяанныын эскерип кааш, ооң-биле сырый холбаалыг ажылдап кирипкен. Оон эгелээш-ле Карина ыры мөөрейлеринге киржип, республиканың ол-бо кожууннарынга болган культурлуг хемчеглерге, байырлалдарга уран чүүл коллективтери-биле кады барып, улус-чонга ыр-шоорун бараалгатпышаан, башкызының кичээлдеринге барып, өөренип чоруп турган. А  2016 чылда Тожу кожуунга болуп эрткен ивижилер байырлалынга ырлап, аян туткан соонда, Каринаның чедиишкиннери улажып эгелээн. Эгезинде ол Кызылда Орус үндезин культура төвүнүң организастап эрттиргени “Салым-чаяанныглар” мөөрейинге эң-не дээди шаңналды чаалап алган. Удаваанда Шушенск суурга регионнар аразында чыл санында эртип турар “Чаа аттар” деп ыры мөөрейинге барып киришкеш, база-ла бирги черге төлептиг болган. Ооң соонда Сүт-Хөлге болган “Сүмбер-Уулага” база тергиидээн. Кажан Карина ортумак школаның тоску клазын доозуп турда, башкызы ону уран чүүл колледжинче өөренип кирип алырын сүмелээн.
Чайгы дыштанылгазының үезинде ол интернет четкизинге чарлаан “Кызылдың үнү-2016” деп мөөрейге киришкеш, беш шыырак ыраажыларның аразынче кирип, Шахтерлар хүнүнде Найысылалдың улуг сценазынга  аян тудар аас-кежиктиг болган. Ук мөөрейге ол-ла бирги черге төлептиг болуп, “Кызылдың үнү-2016” деп лауреат атты чаалап алган.
Тоску классты дооскан соонда, баш­кызының сүмезин езугаар Кызыл­дың А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжиниң чаңгыстың ыры салбырынга өөренип кирип алгаш, Тыва Республиканың алдарлыг артизи Эльвира Докулактың өөреникчизи болу бергенинге аажок өөрээн. Колледжке өөрени бергеш-ле, Карина уран чүүлдүң шыпшыынче чүткүүр, классиктиг хөгжүм сонуургаар, опера артизи болуксаар изиг күзелдиг апарган.
Ыр-шоорну күүседириниң ханы ча­жыт­тарын шиңгээдип, сцена кырынга бодун канчаар алдынарындан аңгыда, Карина хөгжүм херекселдеринге күзелдии-биле ойнап өөренип ап турар. Энир чылын ол бирги курска өөренип тургаш, Санкт-Петербургтуң Римский Корсаков аттыг консерваториязының үш дугаар эрттирип турар “Звездная рапсодия” деп бүгү делегей чергелиг ыраажылар мөөрейинге киришкеш, аңаа дээди шаңналды алган. Ол чүнү чугаалап турарыл дээрге, аныяк ыраажының ызыгуурундан дамчып келген салым-чаяаны частып, арга-дуржулгазы бедип, ыяңгылыг өткүт үнү улус-чоннуң чүректеринче кирип турарының херечизи-дир. А 2017 чыл адакталып турда, декабрь айда, Бай-Тайга кожууннуң төвү Тээли суур­га болуп эрткен композиторлар болгаш ыраажылар аразынга “Ыдык бедик Бай-Тайгага ыры-шүлүүм чаңгыланзын” деп республика чергелиг мөөрейге киришкеш, ыраажылар аразынга ийиги черни алган. Ооң соонда декабрь 17-ниң хүнүнде композиторлар болгаш ыраажыларның регионнар аразынга эртип турар Владимир Тока аттыг мөөрей-фестивалынга киришкеш, күүседикчилер мөөрейиниң үшкү шаңналдыг черинге төлептиг болган.
Амгы үеде Карина А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжиниң келир үеде идегелди берип турар сургуулдарының бирээзи. Ооң ырыларын, ыяңгылыг өткүт үнүн улус-чон хөлчок дыңнаксаар. Ынчангаш Кызыл хоорайга азы кожуун-суурларга-даа культурлуг хемчеглер, чок-ла болза, кандыг-ла-бир байырлал болур дей бээрге, аныяк ыраажыны албан-биле дилеп тургаш, аян тудуп бээри-биле чалап алыры чаңчыл болу берген. Бир-ийи-ле чыл дургузунда чонунуң сонуургалын, хүндүткелин мынчаар чаалап алганы – ыраажының бойдустан чаяан катаптаттынмас онзагай үнүнүң тааланчыын болгаш хуулгаазынныг сорунзалыын, ооң дуржулгазы хүнден хүнче бедип, уран чүүлге ханы хандыкшылдыын база бурунгаар чүткүлдүүн илередип турар. Карина уран чүүл колледжин дооскан соонда, Санкт-Петербургтуң Римский­ Корсаков аттыг консерваториязынче өөренип кирип алырын планнап турар. Алызы барып бо аныяк ыраажывыстан хөйге чарлыг хөгжүмчү азы сураглыг опера артизи үнүп келир дээрзинге идегел улуг. Ынчангаш ооң күзелдери бүдүп, мурнунда салып алган сорулгалары боттаныр-ла болзунам деп йөрээдим!   
Эрес КОЛ.
Авторнуң тырттырган чуруу. 
 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.