1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АНЫЯК ТЫВА - ПИТЕРДЕ

Бистиң чаңгыс чер-чурттугларывыс Рос­сия­ның-даа, деле­гейниң-даа аңгы-аңгы булуңнарында чедиишкинниг ажылдап, чурттап чоруурлар. Бо үндүрүлгеде чурттуң соңгу найысылалынга аян-чорукчулап чорааш, Санкт-Петербургта тыва чаңгыс чер-чурттугларывыстың «Аныяк Тыва» деп хөй-ниити организациязының даргазы Алла Знаменская-биле ужуражып, чугаалаштым. 
 
Кажан тургустунганыл...
«Аныяк Тыва» деп хөй-ниити организациязы 2009 чылдың июль 28-те хоойлу езугаар бүрүткеттинген. «Аныяк­ Тыва» деп адааны анаа эвес: Тыва Арат Республика Россияга каттышкан үези-биле алырга, өске респуб­ликаларга бодаарга, аныяк.­ Санкт-Петербург хоорайда чурттап турар тываларның назы-хары база аныяк болгаш, бистиң ынак Тывавыс кезээде аныяк кижи дег сергек, омак-хөглүг, күштүг, быжыг туруштуг, бурун­гаар бүзүрелдиг көрүштүг болзун, чараш чуртувус улам аян-шинчи кирзин дээн күзел-биле «Аныяк Тыва» деп адаан бис. 
Улуг хоорайга чурттаары ындыг белен эвес. Ынчангаш черле бөлүглежип алгаш, өөренип, демниг эдержип чурттаарга, хөглүг-даа, солун-даа. Төрээн черинден ыракта, улуг хоорайда өөренип турар тывалар бот-боттарын билчип, таныжып алыксаар болгай. 
“Санкт-Петербургта тывалар­ның ниити саны көвүдеп бар чы­дарын көргеш, база чуртта байдалдың аайы-биле көрүп турарымга, бүрүткелдиг хөй-ниити организацияларынга күрүне дузалажып, чыыш, концерт эрттирер черлерни чогумчалыг өртекке хөлезиге бээр болурга, тывалар эвилелин хоойлу езугаар хөй-ниити организация кылдыр бүрүткээр болза эки деп билгеш, шимченип кирипкеним ол” – деп, Алла чугаалаар. Соңгу найысылалда өөренип, чурттап турар тываларга кандыг ажыктыг ачы-дуза чедирип болур дугайында мээң бодалдарымны үлежип, деткип турар эш-өөрүм – Аржаана Сюрюн, Алексей Оюн, Эртине Монгуш каш удаа ужуражып сүмележип тургаш, ажылдап кирипкен бис.
 
Төлептиин көргүзер
Кол сорулга – тыва нацияны төлептиг көргүзери. Кижи бүрүзү өске черге чурттап, өөре­нип, ажылдап тургаш, би­рээде: бодунуң кижизидилгезин көргүзүп турар, ийиде: өг-бүлезиниң «көрүнчүү» болур, үште: нациязының төлээзи болганда, тыва кижи кымыл деп чүүлдү көргүзүп турар. Ынчангаш Россияның культурлуг найысылалы деп ададып турар чараш хоорай Санкт-Петербургка тыва чонувус, тыва нациялыг кижилерни Россияның база бир төлептиг чону кылдыр көргүзүксээр мен. Бо бүгүнү чедип алыры-биле, мында чурттап, өөренип келген тываларны чараш, ажыктыг, культурлуг, спортчу хемчеглерже хаара тудары чугула. 
 
Ачы-дуза чедирилгези
«Аныяк Тыва» колдуунда информастыг дуза чедирип турар. Чижээ, чурттаар оран-сава, ажыл-агый дилеп турар, өөредилге черлериниң дуга­йын­да медээ дээш оон-даа өс­ке айтырыглар. Чамдыкта чаңгыс чер-чурттугларывыс озал-ондакка таваржы бергенде, Москвада Тыва Республиканың төлээ чери-биле харылзашкаш, дуза дилээривиске, албан дузаны кадар. Ол дээш Светлана Намчакка болгаш Вениамин Пакка улуу-биле четтиргенивисти илередир-дир бис. Кажан-бир кижиге амыдыралының аайы-биле акша-төгерик чугула херек таварылгаларда интернет четкизинде арынывыска дуза дилеп, чарлал салыптарывыска, улус оон-моон акша чыгжып, дузаны көргүзе бээр. Организация коммерция ажылы чорутпайн турар болгаш акша-төгерик-биле дорт дузалаар харыы чок.
 
Тываларның саны көвүдээн
Ниитизи-биле дээди өөре­­­дилге черлериниң тыва сту­дентилериниң саны 400 хире кижи. А боттары маңаа келгеш, дужаап кирип алгаш, өөренип турарларның саны тода билдинмес. Ынчангаш «Санкт-Пе­тербургтуң тываларының нии­ти бүрүткел чизези» деп тө­ле­вилелим бар. Ол ажылды шың­гыы кылып, уламчылаар болза эки, чүге дизе сөөлгү 2-3 чыл иштинде мында Тывадан турумчуп чурттап, ажылдай берген кижилерниң саны көвүдеп турар. 
Мээң бодалым-биле мында чурттап турар тываларны 5 аңгы бөлүкке чарып болур. 1) Дээ­ди болгаш ортумак өөредилге черлеринде өөренип турар студентилер, магистратура, аспирантура черлеринде эртем ажылы кылып, мергежилин бедидип келгеннер. 2) Дээ­ди болгаш ортумак өөредилге черлерин өөренип дооскаш, амыдырал аайы-биле өг-бүле тудуп азы ажылче чалаткаш, мында олчаан турумчуп чурттай бергеннер. 3) Ажы-төлүн өөредип алыр дээш, оларга чөленгииш болуп, дуза кадары-биле чедип келген өг-бүлелер. 4) Ажыл-агый аайы-биле мында түр када азы керээ аайы-биле ажылдап чурттап турарлар. 5) Ты­вада өре-ширезин төлеп алыр аргазын көрүп азы эки чуртталга дилеп чедип келген кижилер. 
Маңаа чурттаар дээш келген кижилерниң чүгле эвээш кезии эртем-билиглиг, улуг планнарлыг, бурунгаар, эки шынарлыг чуртталгаже чүткүлдүг, үзел-соруктуг кижилер улуг миллион чурттакчылыг, хөй ажылдап болур черлерлиг улуг мегаполис хоорай болурга, боттарының сайзыралын бедидип чедип келгеннер бар. Хөй кезии ортумак профессионал эртемниг азы эртем-билиг чок, Тывага үр үе дургузунда ажыл чок турган улус болур. Мээң ужуражып чугаалашкан чаңгыс чер-чурттугларым Санкт-Петербург хоорайга келгеш, 4-5 хонганда дораан ажыл тып алган болур. Оларга эң берге айтырыг – чурттаар оран-сава. Ынчангаш эге дээрезинде, оода 2-3 айда бажың, өрээл хөлезилээр акша-төгерикти баш бурунгаар белеткеп алыры күзенчиг. 
Төрээн чуртундан ыракта чурттап чоруур кижилерниң чуртталгазы ийи дакпыр берге. Чүге дизе оларга дузалажып чедип кээр таныыр, чоок кижилери, хөй санныг төрелдери чанында эвес, оларның салым-чолу чүгле боттарының холунда.  Чамдык улустуң баштарынга “Ындыг кончуг Тывазынга ынак болза, чүге төрээн чуртунда эвезил бо?” – деп бодалдар кирип кээр чадавас. Ол чараш эвес бодалдар-дыр. Каяа-даа чорааш: “Мен тыва мен, улуг өгбелеримниң салгакчызы, чараш, үндезин культуралыг, ыдык чаңчылдарлыг тыва чонум – мээң чөленгиижим деп көргүзүп чоруур мен. Мээң ажыл-ижим, өөредилгем, ниити бодумну канчаар алдынып, чурттап чоруурум – чер-чуртувус, тывалар дугайында бодалдарны оттуруп келир. Ынчангаш Тывамның төлептиг оглу-кызы болурун кызыдып көрейн” – деп, бодалдарлыг чурттаза эки деп бодаар мен.
 
План-хемчеглери
Октябрьда «Мегаполиске аныяктарны чаңчыктырары» деп "төгерик столду" эрттирер бис. Аңаа улуг хоорайга келгеш, кандыг чүүлдерже кичээнгей салырын, кандыг бергелерге таваржы берип болурун, оваарнырын тайылбырлап, арга- сүме кадар.
Ноябрь айның эгезинде Ты­ва дыл хүнүнге тураскааткан илет­келди ф.э.к, РЭА кежигүнү Аржаа­на Сюрюн номчуур. Илеткел соонда тыва дыл кырынга диктант бижиир. Ноябрьның төнчүзүнде бирги курсчулар болгаш бо чылдың доозукчуларының концерти болур, чаа келген студентилерниң аразындан талантылыгларны тывар бис. Часкы үеде чылдың-на аңгы-аңгы нациялар аразында фес­тивальдар болур болгаш аңаа киржир уран талантылыг аныяктар херек. 
Тываның национал байырлалы Шагааны шупту чыглып алгаш, демниг эрттирер чаагай чанчылдыг бис. Бо чылын эрттирген байырлалывыс эң-не онза болгаш солун эрткен. Аңаа келген кижилерниң саны моон мурнунда чылдарга бодаарга хөй. Ба­йырлалга национал идик-хептиг ойнап-хөглеп турар ажы-төлдү көөрге, дыка-ла өөрүнчүг. 
 
Бажың-Алаак кызы
Алла Чөөн-Хемчик кожуун­нуң Бажың-Алаак суурунга тө­рүттүнген. Ол Кы­зылдың Ми­хаил Бухтуев аттыг 1 дугаар ор­тумак школазын, Санкт-Петербургтуң күрүнениң полярлыг академиязын 2005 чылда дооскан. Улаштыр Санкт-Петербургтуң күрүнениң эко­­­номика университединиң аспирантуразының “лингвистика” салбырынга өөренген. 2000 чылда студентилеп чорааш, ол-ла олчаан амгы үеге чедир ында амыдырап, ажыл-ижин уламчылап, чаңгыс оглун кижизидип өстүрүп чурттап турары бо. 
Күрүнениң полярлыг ака­де­миязынга филология фа­культединиң англи дыл башкызы болуп 5 чыл ажылдааш, улуг башкыдан деканның оралакчызынга чедир ажылдаан. Амгы үеде үлетпүр технологиялары болгаш дизайнның күрүне университединиң технология болгаш энергетика школазының даштыкы дылдар кафедразының улуг башкызы. 
 
Корум-чурум байдалы...
Чаңгыс чер-чурттуглар эвилелиниң ажылын чорудуп тургаш, оон аңгы бир өске мергежилди шиңгээдип алганы дыка ажыктыг болганын Алла Знаменская чугаалап олурар: “Суд, шүүгү чериниң очулдурукчузу кылдыр 6 чыл бурунгаар ала-чайгаар ажылдай берген мен. Маңаа кем-херек үүлгедипкен чаңгыс чер-чурттугларывыска очулдурукчу албан херек апаар. Бир дугаар тыва оолга очулдурукчу кылдыр чалаткан соонда, улаштыр билирим англи дыл кырынга база ажылдай бердим. Алды чыл ажылдап келгеш, тываларга хамаарышкан 10-11 кем-херекти сайгарышкан мен. Бо статистика меңээ муңгаранчыг, чеже-даа херээ аар эвес болза, тыва кижиниң ады үнүп турар дээш иштимде арай черле эгенир мен. Хары угда 2-3 херек бар апарза, менден ангыда ажылдап болур хире 1 оол, 2 кыс студентилерни өөредип, суд чериниң очулдурукчулары кылдыр белеткедим. Очулдурукчу ажылым ачызында тыва чаңгыс чер-чурттугларымга дузалажып, сүме кадып азы дөргүл-төрелдери-биле харылзажыптар арганы дилеп, болчукчу херек болза, тыпчып бээр аргам бар. 
Чаңгыс чер-чурттугларывыс-биле холбашкан херектерни ол-ла дораан изиг дээрезинде истеп тыпкаш, туткан болур. Чүге дизе кайда-даа хайгаарал ажылы чоруп турар болгаш, шупту чүүл көскү, илдең. Ынчангаш улуг хоорайга черле оваарымчалыг болуру күзенчиг. Кажарлап, мегелеп, чаштынып шыдаптар мен деп бодаан ажыы чок. Мээң эң-не улуг күзелим – моон соңгаар судче кажанда-даа тыва дылга очулга кылыр ажыл дугайында чалалга келбес болуру!"
 
“Найыралдың меридианнары”
Санкт-Петербург төөгүден тура аңгы-аңгы язы-сөөктүг кижилер чурттап турар улуг хоорай. 2017 чыл «Аныяк Тывага» дыка дүжүткүр чыл болган. Чайгыс чер-чурттугларывыс ай санында 2-3 хире спортчу, культурлуг, угаан сайзырадыр хемчеглер, субботниктер, фес­тивальдар, шуулганнар, семи­нарлар, "төгерик столдарга" шуптузунга киржип четтигип турган. Күрүнениң полярлыг академиязының бо чылын 9 дугаар нациялар аразында эрттиргени «Найыралдың меридианнары» деп фестивальга тывалар март 26-да киришкеш, дээди шаңналды чаалап алганы дыка улуг чедииш­кин.
 
Идепкейжи студентилер 
“Бистиң эң-не кол күжүвүс – идепкейжи, шимченгир, дузааргак студентилер. Оларның 90 хуузу Тывада күрүне болгаш өске-даа черлерде эки, шыырак, харыысалгалыг ажылдарда ажылдап, дешпип, эки амыдырап-чурттап чоруурлар. 
Чылдан чылче аныяк-өскен, студентилер база өскерлип бар чыдар. Чаа-ла эгелеп турган үелеривисте ниити херек дээш долузу-биле бердинипкеш, уйгу-чыдын чок ажылдап турган идепкейжи бөлүк студентилерни солуп келгеннери бир тускай негелделиг апарган” – деп, Алла чугаалаар.
Амгы үеде соңгу найысылалда тыва студентилерниң  Президентизи Юлиан Чудук, ооң дузалакчылары, идепкейжи бөлүк: Аэлита Сарыг, Ариадна Ховалыг, Кулчана Шарый-оол, Аяна Базыр, Сыдым Даспак-оол, Долаан Куулар, Солун-оол Куулар, Алдын-оол Болитик болгаш өскелерни-даа адап болур. Чаңгыс чер-чурттугларын хаара тудуп, улуг хоорайга оларның амыдырал-чуртталгазы солун, ажыктыг болзун дээш боттарының күжүн, үезин харамнанмайн, кызып ажылдап турар аныяктарга четтиргенин республиканың “Шын" солунун дамчыштыр Алла илередип турар. Эр хейлер! Чүгле бурунгаар!
Мооң мурнунда, Күрүнениң полярлыг академиязынга (ам ады өскерилген: Россияның күрүнениң гидрометеорологтуг университеди) хөй санныг тыва студентилер өөренип турган. Амгы үеде А.И. Герцен аттыг педагогиктиг болгаш Лесгафт аттыг күш-культура болгаш спорттуң национал күрүне университеттеринде элээн сургуулдар бар. Артканнары хоорайның эңме-тикчок университеттеринде, академияларында тарамык өөренип турарлар. 
КТРК “Тываның” радиожурнализи, коллегам Саяна Салчак Алла Знаменская-биле сырый харылзаалыг ажылдап турарын чугаалаар кижи. Ол Санкт-Петербургта чурттап турар чаңгыс чер-чурттугларывыстың болгаш аңгы-аңгы солун хемчеглерниң дугайында репортажтарны, медээлерни диктофонга бижиткеш, чорудуп бээр. Чижээ, соңгу найысылалга Ада-чурттуң Улуг дайынының байыр­лыг чыскаалынга “Өлүм чок полктуң” одуруунга тыва эки турачыларның чуруктарын өрү тудуп алгаш киришкени, Шагааны байыр­лааны дээш оон-даа өске. 
Алла-биле бичии када чугаа­лашкаш, ооң арыг тывалаарын, ажык сетилдиин, чазык аажы-чаңын эскердим. Ол ырак черде чурттап, чаңгыс чер-чурттугларын чыып, эвилелдеп чоруур езулуг-ла Тываның төлептиг кызы. Ынчангаш ооң чымыштыг ажыл-ижинге чедииш­киннерни күзеп каалыңар.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруу.
Кызыл – Санкт-Петербург – Кызыл.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.