1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БАЙ-ТАЙГАЖЫЛАР-БИЛЕ УЖУРАЖЫЛГА

Эрткен неделяның пятницада бистиң корреспондентивис Светлана Дачын-Хөө Бай-Тайга кожууннуң Тээ­ли суурга сургакчылап чо­рааш, кожуун чагыргазының удур­тукчулары болгаш «Мөң­гүлек» чечен чогаал­ каттыжыышкынының  ке­жи­­гүннери-биле "Шын" солуннуң чагыдылгазынга хамаарыш­кан ажыл-агыйжы чугааны кылган. Оон үндүрген түң­нел, бодалдарын мооң адаанда парладывыс.
Эртенгиниң 9 шакта-ла ко­жуун­ чагыргазының ажылдакчылары үе-шагын харамнанмайн чыглып, «Шын» солуннуң мурнундан ооң корреспондентизиниң дилээнге сагыш човангыр болганы дээш, өөрүп четтиргенимни чүнүң-даа мурнунда илередирин чөпшээреп көрүңер, хүндүлүг бай-тайгажылар.
Солун чагыдылгазы бо шаг­да берге айтырыгларның би­рээзи апарган боор чүве-дир. Бүгү республикада ышкаш «Шын» солуннуң чагыдылгазы бо кожуунда база кудуку дең­нелде дээрзин чажыт чокка чу­гаалаштывыс. Тодаргай сан-чурагайлар алыр бодаанывыс болдунмайн барган, чүге дизе пятница хүнүнде Тээли суурнуң почта ажылдакчыларының дыштаныр хүнү таваржы берген болду. Ынчалза-даа аныяк удуртукчуларның чагыдылгазындан алгаш көөрге безин байдал чөгенчиг.
Бай-Тайга ырак-узак кожуун­ болганда, бистиң солуннуң редакциязы чурттакчы чоннуң оон келген чагаа-хораазын, ажыл-агыйжы чүүлдерин, шүлүк, чогаалдарын удаа-дараа парлап турарын солуннуң үндүрүлге бүрүзүнден көрүп, номчуп болур. Эрткен чүс чылдан бээр бай-тайгажылар солунувустуң улуг өңнүү болуп келген. Пар­лалганың тергииннери — партия-совет ажылдарының хоочуннары, журналист-чогаалчылар Багай-оол Салчакович Барба, Сарыг-оол Чалбыыш­ович Салчак, Каң-оол Салчак­ович Чүлдүм оларның «Шын» солунче изеп каан оруун чаңгыс чер-чурттуглары балалдырбаан, доктаамал харылзажып турары өөрүнчүг. Тыва Республиканың алдарлыг башкызы аттың эдилекчилери, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүннери Ким-оол Көк-оолович Сарыг-Донгак, Бараат Иргитович Делег-оол. Тараа Салчаковна Оссур, Көк-оол Байыр-оолович Салчак олар улуг коллегаларының эки эгелээшкинин уламчылап, бедик утка-шынарлыг чүүлдери болгаш чогаалдары-биле номчукчуларывысты өөртүп, «Шынның» мөөрейлериниң тиилекчилери болуп, шаңнал-макталга төлептиин көргүзүп келгеннер болгай. Оон аңгыда кожууннуң су­му­ларындан хөй чылдарда «Шын­ның» бижикчилери деп адын салбайн чоруур хүндүлүг кижилеривис бар. Ол дээрге Шуйдан Дадар-оол Хомушкуевич Сүрүң, Кызыл-Дагдан Чечекмаа Хертековна Артаа, Кара-Хөлден Ортун-оол Салчак, Валентина Иргит, Тээлиден Шеңне Кужаан болгаш өскелерни-даа адап болур. Декабрь 13-те Кызылга «Шынның» идепкейлиг бижикчилеринге болгаш чагыдыкчыларынга шаңнал тыпсырының байырлыг хуралы болган. Олче Бай-Тайга кожуундан Шеңне Кужаанны чалаан бис.
Кожууннуң аныяк удуртукчулары үстүнде ады кирген хүн­дүлүг чаңгыс чер-чурт­туг­ларындан үлегер ап, чурттакчы чоннуң сагыш-хөңнүн, амыдырал-чуртталгазын эки билип алыры-биле оларның харылзажып чорууру «Шын» солунну ажыл-амыдыралынга ажыглап, сүмелекчи, деткикчизи кылдыр «эдержири» күзенчиг болбайн канчаар. Төрээн тыва дылывыс­ты болгаш өгбелеривистен дам­чып келген чаагай езу-чаң­чылдарывысты камгалап арттырарынга солуннуң киирип турар үлүг-хуузу улуг болгай. 
Солун чагыдарынче кымны кым-даа албадавайн турар. Ынчалза-даа республикавыста төрээн дылывыста үнүп турар хоочун солунувусту чагыдып албас болза, тыва кижи мен деп чоргааралын чидирген кижи-дир деп көөр апаар-ла-дыр. Улуг коллегавыс, кол редакторлап-даа ажылдап чораан Владимир Федерович Чадамба мынча деп чугаалаар кижи. «Национал чор­гааралын кайгамчык үнелеп, деткип чоруур кижилер буряттар дээрзин шагда-ла эскерген мен. Партияның дээди школазынга өөренип турар аныяк шаавыста чаңгыс өрээлге бурят эжим-биле чурттап турган бис. Ол эртежик-ле халып үнгеш, бурят дылда үнүп турар солунун садып эккээр. А чогум ону номчуп олурарын-даа көрбес мен. Бир катап оон айтырдым «Солунну эккеп-ле турар, а номчуп турарыңны чоп көрбес кижи мен, эш?». «Так, я-то по-бурятски не умею» деп каар кижи болган». Өске чоннар боттарының дылын, төрээн дылында солуннарын ол хире үнелээр, деткиир көрүңер даан. Тывалар ынчаар деткижип чаңчыгып көрээлиңер дээрзин чаңгыс чер-чурттугларымга сүмеледим.
«Шын» солун мооң мурнунда чылдарда чарлааш, түңнеп турган мөөрейлерин катап «диргизер» сорулганы салып турар. Чаа чылдың эгезинде «Шынның» сылдызы» мөөрейниң кандыг темалыг, канчаар эртериниң дугайында тайылбырын парлаптар бис. Ооң мурнундагызында дег аңаа номчукчу, бижикчилеривис идепкейлиг киржир боор дээрзинге идегеп, кады ажылдажылгаже чалап тур бис.
Улус ажыл-агыйының аңгы-аңгы адырларынга ажылдап чораан хоочуннарга болгаш хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерге «Шын» солунну чагыдып бээриниң аргазын тыварын Бай-Тайга кожуун чагыргазының ажылдакчыларынга болгаш албан организацияларның удуртукчуларынга сүмеледим.
Бай-Тайга кожуун чагыргазы­ның даргазы Алдай-Мерген Ал­дандайович Ховалыг, кожуун­да Төлээлекчилер хуралының даргазы Сергей Сээ-Сүрүңович Салчак, ТР-ниң Баштыңының Бай-Тайга кожуунда төлээзи Сая­на Биче-ооловна Саая олар «Шын» солуннуң чагыдылгазын кичээнгейге ап, арткан эвээш­ үениң дургузунда шимченгир ажылдап, өг-бүлелер болгаш албан организациялар хоочун солунувусту чагыдарын чедип алырын аазаан. Оларга улуг идегел-биле түңнелин манаар бис.
«Мөңгүлек» чечен чогаал кат­тыжыышкынының ээлчеглиг кичээл-хуралынга база олуржуп, «мөңгүлекчилерниң» ажыл-чорудулгазын сонуургадым. Чечен чогаал каттыжыышкынының удуртукчузу Наталья Пенеевна Салчак допчу илеткелди кылды. Оон түңнеп чугаалаар болза, кожууннуң чогаадыкчы ажылдакчыларының че­диишкиннери көскү-дүр. Хоочун «мөңгүлекчилер» чырыкче номнарын үндүрүп ап турар. Элээн каш кижи Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнүнге кирген. Каттыжыышкында чаа кежигүннер немежип турары өөрүнчүг-дүр. 2019 чылдың январьда каттыжыышкын тургус­тунганындан бээр 15 чыл болган оюн демдег­лээринге белеткенип турар. Эң улуг назылыг коллегазы, ТР-ниң  алдарлыг башкызы Ким-оол Сарыг-Донгактың 80 харлаар юбилейин калбаа-биле демдег­леп эрттирерин планнаан. 
Чедиишкиннер-биле чергелештир ажыл-амыдыралында четпестерни база кичээлинге сайгарып чугаалаштылар. Ылаңгыя "Бай-Тайга" кожуун солунунуң ажылы сандараанынга хоочуннар хомудалын илередип, ооң мурнунда ук солунга редакторлап, идепкейжи болгаш чон-биле сырый харылзаалыг  ажылдап турган Ш.Ч. Кужаанны өске ажылче шил­читкени частырыг болганын онзалап демдег­леп, Шеңне Чайлаг-ооловнаны редактор ажылынга катап томуйлаарын кожуун чагыргазындан дилеп тускай бижикти киирер деп турарын чугааладылар. 
«Шынның»  мурнундан мен база Шеңне Кужаан арга-дуржулгалыг солунчу дээрзин бадыткап, республиканың өске кожууннарының редакторлары-биле деңнээрге, бистиң солун-биле эң сырый харылзаалыг, кожууннуң ажыл-амыдыралын док­таамал чырыдып чоруур ажылдакчы дээрзин демдеглевишаан, «Шынга» шынчызы дээш өөрүп четтиргенивисти илереттим. «Мөң­гүлекчилерниң» дилээн кожуун чагыргазы өөренип көргеш, шын шиитпирни үндүрер боор дээрзинге идегеп артаалыңар.
Бистиң хоочун бижикчилеривис, чогаалчылар Ким-оол Сарыг-Донгак, Октябрь Таргын, Көк-оол Салчак «Шын» солунга хамаарыштыр бодалдарын дор­ту-биле илеретти. Сөөлгү чылдарда солуннуң арыннарында амыдыралчы чүүлдер ховар болуп турарын шүгүмчүледилер. Ылаңгыя аныяк-өскенге экономика рыногунуң үезинде канчаар ажылдап-чурттаарынга өөредип турар чүүлдер көзүлбейн турарын, кижизидилгеге хамааржыр чүүлдер эвээш парлаттынып турарын айыттылар. Ол талазы-биле кандыг ажылдарны планнап турарывысты тайылбырлап, чөптүг санал-оналы дээш өөрүп олурдум. Төөгүлүг болууш­куннарга хамаарыштыр хөй чүүлдер парлаттынып турар, ону кым-даа сонуургавас дээрзинге чөпшээрешпедим. Чүге дизе Тывавыстың төөгүзүнде билдинмес, балалчак арыннар эмгежок. Институт, университеттерге безин ол дугайында өөредип турган эвес. Төөгүвүстү хандыр шинчилеп, өөрениринге төөгүлүг материалдарның ажыы канчаар-даа аажок улуг болгай.
Бай-тайгажылар-биле ужуражылгавыс үре-түңнелдиг дээрзинге бүзүреп артым. «Шынны» чагыдып ап, номчуп, бижип турарынче база катап чаңгыс чер-чурттугларымны кыйгырып тур мен. Аныяктар ажыл-херээн солун арнынга чырыдып чаңчыгар болза эки. Солунче чоруткан чүүлдериңер ис чок читпес, харыылыг болур ийикпе, азы солун арнынга парлаттынар дээрзин амы-хуумда аазап каайн.
Шеңне КУЖААННЫҢ тырттырган чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.