1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БИСКЕ ХЕРЭЭ БАР БЕ?

Совет үеде хөмүр-даш өртээ кижилер садып ап шыдавас хире улуг турбаан. Ону улуг назы-харлыг кижилер билир бис. Чаа Россия үезинде хөмүр-даш өртээнге күш четпес апардывыс. Республиканың чазаа ону садарынга хире-шаа-биле дузалап-ла турар-дыр, ынчалза-даа ол дуза далайга дамды чүве-дир ийин. 
Тыва хөмүр-даш-биле кончуг бай чер деп билир-ле болгай бис. Солун-сеткүүлдерден, ном-дептерден сонуур­гап номчуурумга, республика чүгле хөмүр-даштан бүткен оран деп чугаалап болур чорду. Каа-Хем, Элегес, Ийи-Тал, Чадаа­на дээш дургаар шөйлүп бады барган. Шинчилеп каан курлавыры 20 миллиард тонна. А шинчилеттинмээни та чеже чүве. Каа-Хем өрү Улуг-Ажык, Биче-Ажык, Барыын-Хемчиктиң Эдегей ынчаар база хөмүр-даш чер кырында көстүп чыдар деп дыңнаан мен.  
Совет үеде Каа-Хем биле Чадаана уургайлардан республиканың хереглелинге өй хөмүр-дашты казып ап турган. Амгы үеде кончуг күш-шыдалдыг, бай компаниялар хөмүр-дашты сая-сая тоннаны казып ап, дашкаар үндүр сөөртүп ап турар-дыр. 2016 чылда 1 сая 21 муң тонна хөмүр-дашты казып алгаш барган чорду, 2015 чылда казып алганындан 36 хуу хөй. Ол-даа черле шын боор, Тываның хөмүр-дажын Саян ажыр сөөрткен улуг машиналар Кызыл биле Абакан аразынга орукта үзүк чок шуужуп турар. Моон соңгаар оон-даа дүрген, ам-даа хөйнү казып алыры чугаажок.
Ол компаниялар хөмүр-даш казып алырындан аңгыда, республиканың со­циал-экономиктиг хөгжүлдезинге улуг үлүг-хуузун киирер, чоннуң амыдыралы экижиир деп дарга-бошкалар биске «тоол­дап» турдулар. Ам көстүп келгени: байыыр хамаанчок ядараарывыс дам барган. Хөмүр-даш өртээнге күш четпес апардывыс. «Тываның даг руда», «Межегей хөмүр-даш» компанияларның Тываның социал инфраструктуразынга киржилгези чок-тур, бажың-балгат, со­циал объектилер тудуп турары дыңналбас, көзүлбес-тир. Совет үеде Каа-Хем биле Чадаана хөмүр-даш уургайлары боттарының ажылдакчы­ларынга Кызыл болгаш Чадаана хоорайларга чуртталга бажыңнарын, уруглар садтарын тудуп турдулар. Хөмүр-даш компанияларның амгы үеде кол сорулгазы — Тываның хөмүр-дажын хөйү-биле казып алыры. Ооң чонунуң амыдырал-чуртталгазының байдалы оларга көңгүс сонуурганчыг эвес ышкаш-тыр.
«Тываның даг руда», «Межегей хөмүр-даш» компаниялар тус черниң социал айтырыгларын шиитпирлээринге киришпейн барып болур-ла ыйнаан, а хөмүр-дашты республиканың бодунга болбаазырадыр, ыжы эвээш одаар продукция бүдүрерин организаставайн турары база чиктиг. Азы хөмүр-дашты болбаазырадыр хүлээлгени олар боттарынга албааны ол бе?
Солун-сеткүүлдерден номчуурумга, бойдустуң курлавырын комплекстиг шиң­гээ­дип алырының Тывада институдунда хөмүр-дашты болбаазырадырының технологияларын бистиң эртемденнеривис шагда-ла ажылдап кылган чорду. Чүгле ыжы эвээш одаар чүүл бүдүрерин эвес, тус черниң хөмүр-дажындан янзы-бүрү продуктуларны, бети дизе, мазутту ап болур. А мазут дээрге хөмүр-даштан артык кывар, хөй чылыг бээр болгай. Россияның чамдык девискээрлеринде мазутту одаар чүүл кылдыр ажыглап турар.
Валерий Котельников баштаан бө­лүк эртемденнер Каа-Хем, Межегей, Эле­гес­тиң хөмүр-дажындан эвээш ыштыг одаар чүүл бүдүрериниң технологиязын шинчилеп тыпкан, дериг-херекселин кылган чорду. Черле ынчаш хөмүр-дашты болбаазырадырының технологиялары болгаш дериг-херексели шагда-ла бар-ла болгай. 
Хөмүр-дашты болбаазырадырының чарыгдалдары хөй, бистиң акша-төге­риивис чедишпес деп бо компаниялар чылдааганнап болур болбайн аан. «Чалгаа кижи чылдагаанын дилээр, кежээ кижи аргазын дилээр» деп тыва улустуң үлегер чугаазы бар. Бир эвес республикада компаниялар чылдагаанын дилеп турар болза, хөмүр-дашты болбаазырадыр, аңаа акша чарыгдаар хөңнү чогу ол-дур. 
«Тываның даг руда», «Межегей хөмүр-даш» компаниялары республиканың бюджединче хөй үндүрүг төлеп турар деп солун-сеткүүлдерге бижип турар-дыр. Ол эки-ле ыйнаан харын. Маши­на-техниканың сайзырааны-биле өске черден келген компаниялар кайы-бир девискээрниң хөмүр-дажының курлавырын төндүр казып алгаш азы кандыг-бир чылдагаан-биле хагдынып каарга, тус черниң чону куруг уургай чанынга артып каар чижектер делегейде бар. Бистиң кожавыс­ Хакасияда безин хөмүр-даш доо­зуну­­ карартыр шыва алган суур бар деп бо чылын телевизорга көргүзүп турду.
Хөмүр-даш компанияларының, чурту­вустуң хөмүр-дажын үндүр сөөртүр демир-оруктуң биске херээ бар бе деп бөдүүн кижилер чугаалажып тур бис. Улуг экономика бодунуң уу-биле ужур-дузалыг-ла ыйнаан, ынчалза-даа кижилерниң хүн бүрүде хууда чуртталгазынга эки салдарлыг эвес болза, оларның биске херээ чүү боор.
Билииргин Моңгуш.
 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.