1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КАДЫК КАМГАЛАЛЫНЫҢ ТЕРГИИНИ

 
 
Республиканың кадык камгалалының алдарлыг ажылдакчызы, РФ-тиң кадык камгалалының тергиини, дээди категорияның терапевт эмчизи Чечек­ Бавуковна Даваа 40 ажыг чылдар дургузунда бодунуң салым-чаяанныг энергия-күжүн кижилерниң кадыын камгалаар буянныг ажыл-үүлеге берип чораан. 2011 чылда ооң адын «Россия Федерациязының тергиин кижилери» деп энциклопедияның «Медицина болгаш кадык камгалалы» деп эгезинде алдын үжүктер-биле киир бижээн. 
Ол 21 чыл дургузунда Сүт-Хөл кожууннуң төп эмнелгезиниң улуг эмчи­зиниң оралакчызынга, 1991 чылдан тура Кызыл хоорайның «дүрген дуза чедирер» станциязының кол эмчизиниң эмнелге талазы-биле оралакчызынга база 20 чыл ажылдаан, Чазактың «Күш-ажылчы шылгарал» болгаш «Күш-ажылдың хоочуну» деп медальдары-биле шаңнаткан.
Чечек эмчиниң кады чурттаан эжи Мерген Борисович Даваа «Тыва Респуб­ликаның кадык камгалалының алдарлыг ажылдакчызы» деп хүндүлүг аттың эдилекчизи, аныяанда озал-ондактан чок болган. 
1970-90 чылдар үезинде берге аарыг­лар тодарадыр нарын аппарат-херексел турган эвес, Чечек эмчиниң аарыгның демдектерин көре сал-ла, ону хандыр шинчилеп билирин болгаш ук аарыгны когун үзе экирти эмнээрин ооң-биле кады ажылдап чораан эш-өөрлери магадап чугаалаар. Сүт-Хөлге ооң сестразы Тамара Өлзей-ооловна: «Чамдыкта эмчилер улуг аарыг кижиге дораан сагыш салбайн, озалдап каар таварылга база турар. А Чечек эмчи ындыг кижини көре сал-ла, дүвүреп эгелээр. Ол ооң судалын туткаш, дылын көргеш, дыңнааш-ла, аарыгны эндевейн шын танып каапкаш, дораан-на канчаар эмнээрин айты бээр. Бир катап Алдан-Маадыр суурдан элээн ырак тайгага мөге Өлзей-оолдуң авазы аараан. Медерел чок берге кижи деп телефонга дыңнааш, чартыктаан деп даап бодаан-на боор, стационарга эмнээр ышкаш ыяк белеткенгеш, ийи сестраны алгаш чорупкан. Бажынче хан чүгүрген, шын болган, орукка ап чо­руур арга чок. Шимчедип болбас дээш, эм дамдыладып, ол-ла черинге арыг-силиг байдалды тургускаш, ийи сестра бистерни элчип-селчип кылыр ужурлуг эмнээшкинни үш хонукта амы-тын дээш демиселге тургузупкан. Ынчалдыр ол угбайны камгалап каан. Оңгул-чиңгил багай орукка ону алгаш чорупкан болзувусса, кижи тыны алган деп өөрүшкү көрбес турган бис дээр эмчи».
«Диагноз тургузар талазы-биле хуулгаазын эмчи-ле болгай, мен шуут кайгаан мен! Бүгү анализтерни алгаш, хынап көөрге, ооң тодаратканы ыяк шын болур кижи. Сүт-Хөлге кел сал-ла, чүрек-дамыр аарыгларының диагностика кабинедин биске четче-бүрүн дерип ажыдып берди. Улуг салым-чаяанныг кардиолог, терапевт эмчи-дир. Чамдык эмчилер томограф түңнелин манаар дээш, чүгээр кижини-ле өйүнде шын эмневейн, озалдап каар – деп, ол кожуунга 20 ажыг чыл кол эмчилеп, ССРЭ үезинде Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң депутады, оон Улуг Хуралдың депутады чораан алдарлыг эмчи Оюн-оол Шүрженеевич Ондар меңээ чугаалап олурду. – Ажылынга бердингени-биле аарыг кижилерге сагыш човаачалы эмин эрттир кижи болгай. Ол 1991 чылда Кызыл хоорайның «Дүрген дуза» станциязынче шилчий бээрге, салыксавайн хараадап турдувус. Ындыг шыырак эмчи ховар. Ол аңаа улуг эмчиниң дузалакчызы болуп ажылдааш, соңгаар сайзыраңгай төп эмнелге черлеринге шылгаттынган «Дүрген дузаның» күрүне стандарттарын Тывага таарыштыр чаарты эде тургузуп улуг ажылды кылганын ооң эш-өөрүнден дыңнап-даа чордум».  
Амгы үеде Кызылдың «Дүрген дуза» станциязының улуг эмчизи Шолбан Алдын-оолович үстүнде коллегазы-биле чөпсүнүп: «Ча­зак­тың чоокта биске берген реанимация машиналарында тын эгидип алырының компьютерлиг нарын арга-дуржулгазы магадылаттынган техниктиг херекселдер хөй. Чүрек-дамыр азы өске-даа берге аарыгларны ында компьютер таварыштыр эмчи-биле секунда-минута чидирбейн сүмележип, шын шиитпирни ол-ла черинге ап алыр. Авария, өрт-айыыл үезинде өлүмнүг таварылганы чыл бүрүде эвээжедип турар. Ынчалза-даа биске Чечек Бавуковна ышкаш салым-чаяанныг эмчи чедишпейн турарын хараадап турар бис. Бо албан чериниң адын ооң ады-биле мөңгежидериниң дугайында база чугаалажып турдувус. Ол дугайында харын хөй-ниитиниң бодал, саналдары биске чугула херек. Чок болган оглунга ооң ажыг-шүжүүн-даа кижи уттур аргажок – дээш, эмчи улуг тынды. – Ынчап чорааш, бодунуң аарый бергенин безин эскербейн, хөлүн эрттирипкеш, эмчивис боду берге аарыгдан барды ийин…»
«Россияның тергиин кижилери» деп энциклопедияда ооң адын киир бижээнден бээр он-даа чыл эрткен. Гиппократтың даңгыраанга шынчызы-биле төрээн чонунга ачы-дузалыг чораан Чечек эмчини баш удур билген-даа ышкаш, элдеп чүве аа.
Мерген биле Чечек ийи эмчи­ниң уруу Наталья Хайдып — ийи дээди эртемниг судья.­ Ол республиканың Арбитраж судунуң даргазының түр үеде оралакчызы. «Ава ачавыс дүне-хүндүс аарыг улуска сагыш салып дежурныйлаар, чалалгага баар, бажыңга олурар чайы-даа чок чораан улус. Мен ынчангаш акым-биле бажың ажылын, аъш-чемни бичиивистен тура боттарывыс кылып өөрени берген бис» – деп, ол чугаа­лаар. Ынчангаш бо аныяк шииткекчиниң албан-ажылынга депшип чорууру авазын дөзээни, ооң кызымак бурунгаар чүткүлдүг мөзү-бүдүжүнде боор ийин. 
Наталья 2013 чылда Россия Федера­ция­зының мурнундан Германияга билиг бедидер Арбитраж судьяларының стажировказынга баар эргени чедип алган. Германияның федеративтиг республиказының Арбитраж судунуң чурттар аразынга эрге-хоойлу талазы-биле кады ажылдажылга кылыр фондузундан келдириишкинниң бир кол негелдези немец дылды билири, аңаа шилилге эртер турган. Ийи дугаар эрге-хоойлунуң дээди эртемин доозарының мурнунда Наташа Абакан университединге дыл эртемин чедип алган турган, ынчангаш ооң анкетазы Россияны төлээлеп ол стажировкага киржир 40 кордакчыларның аразынга кирген.  
Бистиң аравыска чораан болза, Чечек эмчи бо хүннерде 70 харлап турар ийик. Алдан-Маадырлардан укталган кайы­зы-даа чонда алдар-аттыг «Бокту-Кириш биле Бора-Шээлей» деп тоолда ышкаш, Макар биле Чечек ийи алышкының дугайында бир очеркке кижи сыңыр тоожуп шыдавас. Амдыызында ону чүгле балладамның маадыры кылдыр алгап-йөрээп четтиктим.
 
ЭМЧИ ЧАЯАН
(баллада)
1.
Ойнаар-кыска ак халат
Кедирип каап ойнап оргаш,
Кедизинде эмчи бооруң
Ол шагда кым-даа билбээн.
Часкы хүнде мээстиң харын
Чара чүткүп үнүп орар
Шончалай деп чечек ышкаш,
Сорууң ындыг күштүг чораан.
Өскелерден ылгал демдээң
Өөредилгең шупту «бештер».
Кызымааңга үе-чергең
Кыстар бо-ла адааргай бээр.
Шынап, өңгүр чечек ышкаш,
Шынар-мөзүң хөй-ле кижээ
Yлегер бооп чорааныңны
Yе биске бадыткап каан.
Аарыгны шинчип тыпкаш,
Когун үзе эмнеп шыдаар
Арын-нүүрге човаг-даа чок,
Ховар дузаң чонуң көрген.
Ажык хүрең шырайыңда
Чылыг хоюг карактарың
Аарыг кижээ идегел бээр
Чырык хүннүң херели дег.
Черниң чечээ чеже-чеже
Алдын хүнге частып үнмээн.
Чечек эмчи шак-ла ындыг
Арат чонга дузаң муңчок.
Аваң чаяан аксың-кежии
Хөйнү өөртүп чораан-даа бол,
Аарыг сени алгаш баарын
Хөөкүй эмчим, эскербедиң.
Черниң чечээ ол-даа канчаар
Кыжын-даа бол оңуп тоглаай,
Чечек эмчи кончуг-дур оо,
Кымга-даа бол харааданчыг.
2.
Ынчалза-даа амы-тын дээш
Эмчи кижи чаяан кежии
Ырга ырлап алгап четпес
Эң-не эки буян чол-дур.
Чалбыыш өрттүң аразында
Чаңгы-кышкы ыы-сыылыг
Өрттенген чаш уруг туткан
Өрттүң шерии маңнап келген.
Носилкага Чечек суглар
Ону бачым хүлээп аарга,
«Дүрген дуза» караңгыже
Дүвү далаш кызаш-ла дээр.
Карак чүгле чалданы бээр
Ханныг-чинниг авария – 
Каш-чеже уйгу чарган
Кандыг хинчек көрбейн чордуң.
Дүвүренчиг болуушкуннар
Дүктүг бажың оя чиген, 
Амыр-дыш чок чуртталгадан
«Аъдың бажы хоя» берди.
Аккыр халат ыдыы-биле
Арын-нүүрүң шынчы чораан
Хөөкүй Чечек кышкы соокта
Хөлчүң караан көрбейн барды…
Куулар Черлиг-оол,
Тываның улустуң 
чогаалчызы.  
           
Мээң ынак эргим авам
Мен бичиимде авамга эмин эрттир ынак, аңаа чыпшык, чассыг турган мен. Авам ыңай-бээр чоруптарга, дыка үр ыглап олурар, дүне дежурныйлап ажылдай бергенде, үр-ле удувайн, авамны манап чыдарымны ам-даа сактыр мен. Бир катап, авам-ачам Москвага ординатурага өөренип турда, авам ээлчеглиг дүнеки дежурныйлаашкынче чоруптарга, авамның удуурда кедер хевин тудуп алгаш, ыглап-ыйыңайнып, чытпайн туруп бээримге, ачам канчаар-даа аайын тыппайн, 22 шак үезинде ол улуг Москваны кежилдир авамның ажылынга чедирген. Авамны көрүп алгаш, «Эки удуп хон, уруум» дээн чылыг сөстеринден ам кээп оожургаан болгай мен.
Авам кезээде чай чок турар кижи. Мен акым-биле ада-иевис­ти дыка үр көрбейн баар бис. Кожуунга чурттап турувуста, ада-иевисти кайы-даа үеде чалалгаже кыйгыртып аппаар, олар дүн-хүн дивес, кырган-чалыы, иштиг-сааттыг, аарыг кижилерге дуза кадып, та чеже кижиниң амы-тынын алган улус. Оларның чугаазын, ара-аразында эмчи дуржулгазын солчуп турарын дыңнап өскен болгаш, аарыглар, эмнер аттарын, медицина терминнерин пат билир апарган мен.
Авам бурунгаар көрүштүг, шиитпирлиг кижи чораан. Аныяк­ тургаш-ла, улуг коллективти удуртпушаан, ажы-төлү бистерни өстүрүп кижизиткен. Ай-айы-­биле акша төлевес берге 90 чылдарда безин ажылдакчыларынга дузалажып, бисти база дээди эртемге чедирип шыдаан. Авамның ачызында акым-биле иелээн туруштуг, кызымак, чүткүлдүг кылдыр өзүп келдивис. Ийиги дээди эртемни база авамның ачызында чедип алдым.
Авам дыка шыдамыккай кижи, коргунчуг ажыг-шүжүгге таваржып, оглун чидиргеш-даа, келир үе, уйнуктары дээш ажылын соксаш кылбаан. Авам чүгле эмчи эвес, хөй улуска психолог база чораан. Кижи бүрүзүн дыңнап билир, сагыш-сеткилин оожургадыр, арга-сүмезин кадар. Лама башкыларның дилээ-биле «Дөгээ» дааның кырынга Будда Шакьямуни бурганның ширээзин салырынга тудуг материалдарын чедирип, улуг дузазын көргүскен.
«Дүрген дуза» албанынга, ажылынга авамның киирген улуг үлүг-хуузун коллегалары утпаан, өөрүп четтирип чоруурлар. Авам дээш чоргаарланып, ынак, эргим, чараш авамны үргүлчү сактып чоруур мен…
Наталья Хайдып, 
уруу, Арбитраж судунуң даргазының
оралакчызының  хүлээлгезин күүседип турар.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.