1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КЫЗЫЛ - РЕСПУБЛИКАНЫҢ КӨРҮНЧҮҮ

Кызыл – Тываның на­йысылалы болгаш көрүн­чүү. Ооң хүн бүрүдеги хөг­жүлдези, үзүктел чок ажыл-агыйы бир чугула айтырыгларның аразында. Үш ай бурунгаар ажылдап эгелээн Кызылдың хоорай ча­гыргазының даргазы– мэри Карим Сагаан-оол-биле хоорай амыдыралынга холбашкан ажылдарның дугайында солун арнынга ажыт-чажыт чок чугаалажыр болуп дугурушкан бис. 
Хоорайны «көрүнчүк» дээнивис база ужур-уткалыг. Ынаар көрүнген санывыста-ла, хөй-ле чүүлдерни – эскертинмээн чедииш­киннерни, болчатын­маан хожудаашкыннарны бир дең билип алыр бис. Ол көрүнчүктүң кандыг хевирлиг болуру – шынын сөглээр бе азы чөлбүң-көрүнчүк бе дээрзи хөй адырлыг хоорай ажыл-агыйын эргелеп баштап олурар кижилерниң бүдүрген үүлезинден, чогуткан чоруундан кол хамааржыр. Бо удаада мэр-биле чугаавыстың уг-шии кандыг болганын номчукчуларга таныштырдывыс.
– Карим Байлак-оолович, баштай-ла хоорайның чиңгине планы база ажыл-агыйы-биле таныштырып көрүңерем. 
– Кызыл хоорайда хүн бү­рү­де ажыл-иш хайныгып турар. Ооң социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң талазы-биле эвээш эвес ажылдарны боттан­дырган база ам-даа чедир кылыр айтырыглар хөй. А чиңгине план талазы-биле чугаа­лаар болза, республикада хоорай, суурларның девискээр­лерин шагда-ла бадылаан дүрүм езугаар­ быжыглап каан болур. Ынчангаш кандыг-даа девискээрниң эң кол чагыртыр документизи –  чиңгине план болур. Кызылдың чиңгине планын сөөлгү катап 2011 чылда кылган, оон бээр элээн үе шуужуп эрткен. Ам черле ону эде-хере тыртар, өскерилгелер, немелделер киирер үези келген-дир дээш бо чылдан тура чаартып эгелей бердивис. Чиңгине планны шыйып, тургузуп турар чагыкчылар ажылын дооскаш, биске хүлээдиптерге, ол езу­гаар найысылалдың кызыгаары, чуртталга тудугларын чурумчудар талазы-биле ажылдар улам шыңгыырап, күш кирер. Вавилин ээтпээнге, «Кара-Шанхайга», хем эриинде Безымянная кудумчузунга каът бажыңнарны тудары-биле база Аныяктар сесерлиин чаартыр, солагай талакы дачаларже орукту асфальтылаар, кудумчу чырыктарын тургузар дээш элээн өскерилгелерни планче киирген. «Кара-Шанхай» кезээнде бажыңнарны бузуп, чурттакчыларын көжүрүп эгелей бергенин шупту билир бис. Ол девискээрни бүрүнү-биле чаартыр, чаагайжыдар. 
Оон ыңай улуг хоорайда хары угда шиитпирлеттинмес айтырыг­лар база бар, ынчалза-даа чоорту черле шиитпирлээр апаар. 
– «Шанхайга», солагай талакы дачаларга чаартылга ажылдары кажан эгелээр ирги, Карим Байлак-оолович?
– 2024 чылга чедир хамаа­тыларны эргижиреп-элээн бажыңнардан көжүрер талазы-биле программаны Кызыл хоорайда боттандырып, чаа оран-саваже чамдыктарын көжүрүп турар, а өскелерин чаа бажыңнарны дужаалдага киирерге-ле, көжүрер. Тываның Чазаа биле ТР-ниң Тудуг яамызы чурттаар оран-сава айтырыын шиитпирлеп, кылып келген. 
Чиңгине план езугаар «Шанхайны» чаартыр, каът бажыңнар, школа, уруглар сады, парк, оруктарны кылыр дээш шуптузун киирген. Амгы үеде хоорайның база бир дүвүрээзинниг девис­кээри чогум-на ол болуп турар. Ынчангаш ында шагдаа ажылдакчылары доктаамал корум-чурумну тудуп, хайгааралда алганнар. А солагай талакы эрикте дачаларже орукту асфальты­лаар база ооң кол кудумчуларынга орук шимчээшкининиң демдектерин тургузар, келир чылын школа тудары база көрдүнген. Ол дачалардан хоорайже 1800 хире школачылар өөренип кээп турарлар. Чоорту черле хоорай шинчизинче киирип, эде чаартырын планнаан.
– Чаагайжыттынган изиг, соок суглуг каът бажыңнар тудуптар болза, чер бажыңнар саны кызырлы бээр бе?
– Эрги-даа, чаа-даа чер бажыңнарның көвүдээнинден хоорайның кара хөөзү кедереп, экологтуг байдалы хожудап турар. Ынчангаш чиңгине планче каът бажыңнар тударын колдадып кииргени ол. Федералдыг болгаш республика чергелиг программаларга даянып алгаш, болдунгу дег аргаларны шуптузун ажыглап, найысылалдың келир үези дээш кызып ажылдап турар бис. Кызылдың экологиязын үреп турар хууда одалгалыг улуг албан черлери база бар, оларга Кызылдың № 10 школазы, «Енисей» Культура бажыңы, хоорайның төвүнде ийи каът DNS садыы хамааржыр. Оларны эде-хере көрүп тургаш, программаны ажылдап кылгаш, ЧЭТ-ке кожарын планда киирген. ЧЭТ-ке коштунганы дээш 1 сая рубль төлээр болза, чартыын, үстүнде чугаалааным программа езу­гаар, Кызыл хоорайның мэриязы төлежип бээр. Мурнуку чылдарда ЧЭТ-ке улуг объектилерни шуут кошпайн турган, ам бо чылдан эгелээш, күчүлер немешкен болганда, коштунар апаар. 
Ынчап кээрге хоорайның кара ыжы база чүгээртей бээр. Черле ынчаш чер бажыңнарның одалгазының талазы-биле төлевилел ажылдап кылып турар бис. Октап турар саазындан оттулар чүүлдү болбаазырадыр сорулга бар. Дериг-херекселин саткаш, бо ажылды Кызылда «Чаагайжыдылга» бүдүрүлгезинге удавас кылып эгелээр. А бир талазында, хууда бажыңнарны газ хандырылгазынга кожарының аргазы база бар. Газ өртээ канчап-даа чиик, Кызылда 33 рубль, Абаканда - 25. Пассажирлер сөөртүр «ПАЗ» автобустарны газче шилчиткен болгай бис, чарыгдалдарын санап көөрге, бир хүнде бензин дээш 6 муң рубль үндүрүп турган болза, газче шилчидиптерге 3 муң рубль чарыгдаттынар, чарыгдалдарның чартыы болуп турар ышкажыл. Газты Абаканның сайгарлыкчылары 28 рубльге дугуржулга езугаар сөөртүп эккеп бээр. Хөмүр одаар хууда бажыңнарны хары угда бузуп, чаартырынга хөй чылдар негеттинер дээрзи билдингир. Ындыг болганда чон газка коштунар арганы база ажыглап көөр болза эки. Кызылда газка коштунган бажыңнарны хынап, шыңгыы хайгааралда алган.       
– Оон ыңай база бир берге айтырыывыс, хоорай иштинде чоннуң аргыжылгазы болгай, бо талазы-биле кандыг хемчеглер алдынып турар ирги, Байлак-оолович?
–  Ийе, бо дээрге ам-даа чедир шиитпирлеп чадажып турар айтырыывыс-тыр. Хоорайда «Газельдерде» сыңмарлажып алган аргыжып турар чонга таарымчалыг байдалды тургузар дээш, шыдавыже хемчеглерни алган бис. Бо талазы-биле кожавыста Абакан хоорайның мэриязы-биле сырый харылзааны тудуп, оларның арга-дуржулгазы-биле таныжып, моон соңгаар кады ажылдаар болуп дугурушкан бис. 
Кызыл хоорайда чоннуң аргыштырылгазын хууда сайгарлыкчылар биле пассажирлер АТБ-зи харыылап турар. Бо муниципалдыг албан чериниң ажылы дүжериниң кырынга келген турган, автобустар саны эвээш, чолаачыларының акша-шалыңын бербейн турган дээш чедир шиитпир­лээр айтырыглары-ла хөй. Декабрь айдан тура бо ажылче кол кичээнгейни салган бис. Чазактың деткимчези-биле «ПАЗ» марканың 40 чаа автобузу-биле АТБ хандыртынган. Кызыл хоорайның транспорт бүдүрүлгези 4 автобусту дачаларда школачыларны аай-дедир дажыыры-биле хаара туткан. Оон ыңай чаа автобустарның чамдыызын солагай талакы дачаларже хуваап чоруткан. Бо девискээрниң чурттакчы чонунуң саны 14 муң четкен, мэрияның ажылдакчылары чоокта чаа чизелээшкинни чорударга, сан-түң мындыг болган. Хоорай биле дача аразынга 13 дугаарлыг автобуска сыңмарлашкан улуг-бичии чонга таарымчалыг байдалды мынчаар тургускан. А оң талакы дачаларда 3 муң ажыг кижи бар, Вавилин ээтпээ база ол хире чурттакчылыг, Спутникте чурттакчы чоннуң саны мырыңай көвүдеп барган, мынаар база ам-даа автобустарны немээр дээш хемчеглерни ап турар бис. 
Чон аргыштырылгазын боттандырып турар сайгарлыкчылар ортузунга мөөрейни чар­лаары-биле чаа дүрүмнү ажылдап кылгаш, ТР-ниң Орук болгаш транспорт яамызынга бадылап бээри-биле киирген бис. Ол дүрүмде негелделер езугаар конкурсту эртип алган чолаачыга мэрия карта берип каар, ону алган соонда кончуг харыысалгалыг ажылдаар, бир эвес маршрутче үнмейн баар болза, торгаалга онаар, картаны дедир хүлээдир ужурга таваржыр.  Оон ыңай хоорай иштинде орук шимчээшкиннерин езугаар автобустарны Рабочая, Ленин, Кочетов кудумчуларынче база халыдар, ийи автобусту дорт халыыр кылдыр база көрүп турар, чижээ, Спутниктен Южный чедер кылдыр. 
Ол ышкаш хоорай иштинде чонну аргыштырып турар чолаа­чыларга «ПАЗ» автобустарны лизинг-биле садып алырын сүмелээн бис. «Газельдерни» чоорту автобустар-биле солуур, ынчангаш чонну сөөртүрүнге таарымчалыг транспорт-хөлге херек апаар. Чонну аргыштырып турар «Газельдерге»-даа, автобустарга-даа ГЛОНАСС спутник харылзаазын ыяап-ла кожар, моон соңгаар мындыг негелдеже кирер ужурлуг.
Бир эвес Кызыл хоорайның сайгарлыкчылары мону херексевейн, тоомчага албас болза, бирээде, мэрия 40 хире автобустарны садып алгаш, «Газелдерни» солуптар апаар, ийиде, Абаканның сайгарлыкчылары Кызыл хоорайның чонун аргыштырарынга чөпшээрежип, чолаачылаар кылдыр тус черниң кадрларын шилип алыр бис деп турарлар. А бистер баштай бо сайгарлыкчы чолаачыларны ажыл чок артпазын дээш автобус садып алырын шыдавыже сүмелеп турарывыс бо. Оларның чүгле 3-ү чөпшээрешкен, а артканнары ам-даа кандыг-даа шиитпир үндүрбээн. «ПАЗ» автобусту садып алырынга мэрия дузалажыр, ооң өртээ 1 сая 900 муң рубль. Ооң 456 муң рублин ТР-ниң Экономика яамызы, а Кызылдың чагыргазы 169 муң рубльди төлежип бээр, артканын сайгарлыкчы боду төлээр. Тываның Чазааның сайгарлыкчыларга мынчаар дузалап, деткип турарын демдеглээр апаар. Бистиң чолаачыларывыс демниг болур болза эки.
– Шынап-ла, хоорай иштинде халдып турар «Газельдерни» солуур үези черле келген боор, чамдыктарының техниктиг байдалы эргижирээн, арыг-силии база шоолуг эвес, ынчап кээрге чонну аргыштырарынга автобустар таарымчалыг болбайн канчаар. 
Ам база катап үстүнде бок дугайында чугааже эглип кээлиңер, Карим Байлак-оол­ович. Чамдык регионнарда бокту болбаазырадып эгелей берген, чижээ, Абазада «Хакасвторсыръе» деп бүдүрүлге шил болгаш чук саваларны хүлээп алгаш, болбаазырадып турар. А бисте бокту болбаазырадыр талазы-биле кандыг план салдынганыл?
– Ийе, бо айтырыгның шиитпирлээшкини чүгле бисте эвес, кайы-даа регионнарда элээн чидиг байдалдыг. Республикада октаттынган бокту харыылаары-биле Красноярскиден «СТ-ТБО» КХН деп албан чери хүлээнип алган. Кадыг артынчыларны өй-шаанда сөөртпейн турарындан Кызылдың богу мырыңай көвүдеп барган. Хоорай чурттакчыларындан хомудалдар хөйү-биле кирген. Кызылдың богун сөөртүп күш четпес улус, кожууннарны канчап харыылап шыдаарыл деп чөптүг айтырыг­лар улус-чондан дыңналып турар апарган. Ол «коңгулуур кагыышкыны» удуртукчуларны дүвүредир, бодандырар ужурлуг. Бо албан чери-биле ТР-ниң Тудуг яамызы шыңгыы чугааны чорудуп эгелээн. Ооң орнунга Кызылда «Чаагайжыдылга» бүдүрүлгезин деткип, бо ажылды оларга дамчыдып бээр деп планнап турар. Ук бүдүрүлге бокту үндүр сөөрткеш, ооң болбаазырадылгазын бо чылын эгелей бээр. Бир талазында, чурттакчы чон база чурум чок-тур, хаптарда боктарын кайы хамаанчокка октапкан боор. Бокту болбаазырадырда, дөмей-ле чук, шил саваларны, саазыннарны дээш аңгылаар апаар. Ынчангаш бис­тер октаттынган кадыг, чымчак саазыннарны хөмүрге холуп тургаш оттулар чүүлге ажыглаар шенелдени чорудар планныг бис деп үстүнде база чугаалаан мен. 
Эрги полигоннуң девискээ­ринге бокту болбаазырадыр бүдүрүлгени тургузары көр­дүнген. А чаа полигонну Кызыл кожууннуң чагыргазы-биле дугурушкаш, чаңгыс черге бокту төгер деп шиитпирлээн бис. Бо айтырыгларны 2019 чылдың планынче киирип каан, ынчангаш албан кылдынар ужурлуг. Немей база чугаалаайн, хоорайның төвүнге болгаш Аныяктар сесерлиинге арыгланыр туалеттерни чаагайжыды кылыптар, ынчангаш душкан-на черинге "туруптарын", бок-сак октавайн, боттарыңар база арыг-шевер чоруңар, кызылчылар база найысылалдың аалчылары!
– Шынап-ла, улуг хоорайда хары угда шиитпирлеттинмес айтырыглар бар, чоорту черле шиитпирлеттине бээр дээрзинге идегеп артывыс. База катап ажык чугаа дээш четтирдим, Карим Байлак-оолович.
Ася ТЮЛЮШ.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.