1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КҮШ-АЖЫЛДЫҢ КИЖИЗИНГЕ АЛДАР!

КҮШ-АЖЫЛДЫҢ 

КИЖИЗИНГЕ АЛДАР!

Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң саналы-биле 2019 чылды бистиң республикага Күш-ажылдың кижизиниң чылы кылдыр чарлаан. Ону чон чүүлдүгзүнүп деткээн. Ажылын ак сеткилдии-биле эки шынарлыг кылып турар кижилерни кайы-даа үеде чон дыка хүндүлээр чораан. 

2019 чылды Күш-ажылдың кижизиниң чылы кылдыр чар­лааны ажылчын кижиниң ажыл-херээнге сагыш-сеткил үнелелин бергени ол-дур. Ынчангаштың Шолбан Кара-оолдуң Тываның малчыннарынга байыр чедириишкининде «Өгбелерниң хөй чылдарда арга-дуржулгазын камгалап арттырып, Тываны хөгжүдүп турар шупту кижилерге өөрүп четтиргенивисти Наадым хүннеринде илередип тур бис. Чемпион малчыннарны, хууда ажыл-агыйларның ээлерин, фермер ажыл-агыйларның болгаш көдээ ажыл-агый бүдүрүлгелериниң удуртукчуларын, ажылдакчыларын, специалистерин алдаржыдып, алгап мактап тур бис» деп демдеглээни ханы уткалыг.

Наадым – малчыннар байырлалы. Республика Наа­дымынга Тываның шупту кожууннарындан, харын-даа бүгү булуңнарындан деп болур, малчыннар чыглып келгеш, байыр-найырның чылдың болур чери Тос-Булакка макыр ак өглерин тип алганнар. Өглерни аът баштыг баглааштар улам-на аян киирип турду. Баглаашты аът баштыг кылдыр чазаары – аътка хүндүткелдиң демдээ. Кыштың чыккылама соогунда-даа, чайның изиинде-даа аът малчынның бүзүрелдиг эжи-ле болгай.

Малчын кижиниң ажылы каяа-даа, кажан-даа чымыштыг дээрзин, Наадымга келген малчыннарның өглеринге байырлал бүдүүзүнде кирип чорааш, база катап бүзүреп көрдүвүс. Олар өглериниң ишти-даштын аайлап, байырлал шинчи киир каастап, Наадым хүннеринде өгге кирген аалчыларын хүндүлеп, чемгерер ажын-чемин белеткеп, ажаанзырап-ла турар чордулар. 

Долгандыр тиккен ак-ак өглерниң ортаа аразында Тожунуң ивижилериниң чадыры онзаланып көстүп турду. Ооң чанында ийи ивини баглап каан. Тос чүзүн малывыстың бирээзи ивини азырап өстүрүп чоруур Тожунуң ивижизинге ужуражып, ооң-биле чугаалажыр дээш, чадырның чанынга чеде бердивис. Эвилең-ээлдек, чугаа-сөстүг эр уткуп алды. Тожу кожууннуң Адыр-Кежиг сумузунуң хоочун уктуг ивижизи Омак Бараан болду.­ Ал-бодунуң омак-эрес чаңынга ат-сывы тааржыр эр чорду. 

– Иви кадарарга, берге-ле боор аа? – дээримге, ол дүште-даа чок: 

– Берге чүве берге болбайн канчаар. Чаңчыгып каарга, бергези-даа белен апаар – деп кагды.

Ооң ачазы Анатолий Дагба­­­жыкович­ Бараан ивижилеп чоруур шаанда Тожунуң ивилериниң бажын муң-муңу-биле санаар турган, ам эвээжээн-дир деп, Омак Анатольевич хомудап турду. Тыва Республиканың удуртулгазы иви бажын көвүдедир талазы-биле хемчеглерни ап, тускай программаны боттандырып, ивижилерге дузалап эгелээнин демдег­леп, чылыг майгынны, спутник телефонун, хүн батареязын алганын дыңнатты.

– Телефон харылзаазы-даа магалыг апарган, дүне-хүндүс-даа, кайнаар-даа долгап болур – деп, ол чугаалады. – Телефонну хүн батареязындан «октап» алыр. 

Тожунуң ивижилериниң Наадымга эккелген ивилери бир харлыг чарылар. Чары дээрге чазап каапкан эр иви. Чазаваан эр иви – эдер. Бичиизинден-не күш-шыдалдыг болган эр анайларны эдерлер кылдыр шилип алыр.

Тожуларның кижи бүрүзү ивижилеп шыдавас, Омак ышкаш омак-эрес эрлер иви азырап өстүрүп шыдаар.

А Наадым байырлалының хүннеринде малчыннарның өглеринге киргеш, өргээлериниң каас-чаражын бо кижи магадап ханмас чорду. Бистиң малчыннарывыс чүгле тос чүзүн малын азырап өстүрүп чоруурундан аңгыда, кайгамчыктыг ус-шевер, чогаадыкчы сагыш-сеткилдиг кижилер дээрзи база оон илдең. Мал-маганының алгы-кежинден, дүгүнден кончуг чараш хептерни даарап, аргып алган. Малчын өглерниң херээжен ээлериниң аразындан каш-даа кижиден айтырарымга, тыва национал хептерни боттарывыс даарап алган бис деп харыыладылар. Малчын кыстарның, аваларның эъттен, сүттен кандыг чаагай чемнерни кылып билирин чугаалааш-даа канчаар – чүгле чаак суу сайыраар чүве-ле болгай. 

Дөң черге өглерин тиккеш, өргүн чонун уткуп турар тыва национал хептиг чараш малчын кыстарны, экер-эрес кадарчы эрлерни көөрге, тоолдарда даңгыналар, тажылар сагышка кирер чорду ийин.

Наадымның эң-не байырланчыг, өөрүнчүг кезээ Өглер хоорайжыгажының ажыдыышкыны-ла болгай. Кожууннарның малчыннарының делегациялары ба­йырлыг шугумга чыскаалыптарга, рес­публиканың малчыннарының чедиишкиннерин илеткелчи Наадымга чыылганнарга илеткээн соонда ажыл-ишке шылгараан малчыннарны шаңнаан. Шаңналдар-даа шыырак-ла болду: малчыннарның амыдырал-чуртталгазынга, ажыл-ижинге кончуг чугула электри-шимчедикчилер, хүн батареялары болгаш коштуг мотороллерлер.

Шаңналга берген мотороллерни алыры-биле Мөген-Бүренниң малчыны Мандан-Хорлуу Сарыг-оолович Сагаан өг-бүлези-биле кады чон мурнунга үнүп келген.

«Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» деп губернатор төлевилелиниң киржикчилериниң аразындан үнелиг шаңналдарга төлеп­тиглер база бар болду. Оларның бирээзи Чаа-Хөл кожуунда Саян биле Аржаана Касагаларның өг-бүлези. Аныяктарның кайызы-даа малчын уктуг, ынчангаш малды кадарары, ажаап-тежээри дээш малчын ажыл-ишти олар бичии оол, кыс хар-назынындан-на эки билирлер. Аржаананың ава талазы-биле кырган-ачазы Маңнай Моңгушевич Тамдын Чаа-Хөл кожууннуң муңчу малчыны, Тывага ат-сураа билдингир хоочун. Маңнай Моңгушевич ам 89 харлыг. Саянның ада-иези Олег Маадыр-оолович биле Надежда Түлүшевна хууда мал-маганныг.

2017 чылда «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» деп губернатор төлевилелиниң киржикчилерин Чаа-Хөл кожууннуң аныяк өг-бүлелериниң аразындан шилип эгелей бээрге, Саян биле Аржаана сүмелешкеш, шилилгеге киришкеш, чоннуң болгаш тускай комиссияның деткиишкинин алганнар. Губернатор төлевилелиниң киржикчилери бүрүн эрге-хүлээлгелиг апаргаш, малды 100 хой, 100 өшкү кылдыр бээрин дилээннер. 

– Изиг-Кара деп черге малчыннап чораан Уйнук Сатовна Хуурак угбайның коданындан хойларны алдывыс. Деңгели дыка шыырак, ийистээри база хөй хой болган. Ол угбай ам бистиң аравыста чок-даа болза, аңаа сеткиливисте өөрүп четтирип чоруур бис – деп, Аржаана чугаалады.

2017-2018 чылдарда аныяк малчыннар 200 хой, өшкүзүнден 190 анай, хураганны алганнар. 2018-2019 чылдарда база ол-ла хирени. “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” губернатор төлевилелиниң негелделери ёзугаар 200 хой, өшкүнү төлевилелдиң 2019 чылда киржикчизи Шолбан Анай-оолга дамчыдып бергеннер. Саяна биле Аржаана Касагаларның коданында ам оларның боттарының хууда 427 шээр малы бар.

Аныяк өг-бүле 2 оолдуг, 2 уруглуг. 9 класс болгаш 5 класс уруглары Улуг-Хем кожууннуң Ийи-Тал суурда аграр школада өөренип турарлар. 

– Ажы-төлүвүстүң башкылары-биле дыка эки харылзаалыг бис. Уруг­ла­рывыстың шуптузун бо школага өөредир сагыжывыс бар – деп, Аржаа­на Касага чугаалады. – Губернатор төле­­ви­ле­линиң ачызында амыдырал-чурт­талга­выс, ажыл-иживис мынчаар шуудап тур.

Өглер хоорайжыгажынга байырлыг концертке Кемерево областан келген бот-тывынгыр уран чүүл ансамблиниң артистери киржип, тыва чонга, Наадымның киржикчилеринге чедиишкиннерни, аас-кежикти күзээш, телеут улустуң ырларын ырлап бергеннер. Тыва болгаш телеут улустарның дылы чаңгыс дөстүг болгаш, оларның чугаазының-даа, ырларының-даа утказы көрүкчүлерге билдингир болган. 

Малчыннар байырлалы Наадым-2019-ка тураскааткан байырлыг хурал республиканың Национал хөгжүм-шии театрынга эрткен. Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол хуралдың киржикчилеринге байырны чедирип тура, Тывага мал ажылынга онзагай хамаарылга шаг-төөгүден бээр хевирлеттинип келген, ол дээрге агаар-­бойдуска, бүгү-ле дириг чүүлдерге хумагалыг амыдырал, ажыл-иш, а ында кол кижи — малчын деп чугаалаан. 

Ажыл-ишке онза шылгараан, мал ажылын сайзырадырынга улуг үлүүн киирген малчыннарга, чылгычыларга, көдээ ажыл-агый бүдүрүлгелериниң удуртукчуларынга “Тыва Республиканың алдарлыг малчыны” деп хүндүлүг атты Тываның Баштыңы тывыскан. Бедик атка “Ыржым-Булуң” көдээ ажыл-агый кооперативиниң удуртукчузу Сергей Кара-оолович Энге-Маадыр, Иван Сандуевич Ханды, чылгычылар Омак Денгей-оолович Ооржак, Буян Олегович Самбуу болгаш өскелер-даа төлептиг болганнар. 

Оларның бирээзи Тес-Хем кожууннуң муңчу малчыны Ольга Чоодуевна Сырат: 

– Мээң ачам Чооду Намдакович Баткар Тываның алдарлыг малчыны чораан. Пенсияже үнгеш, ада-иемниң 300 баш хуу­да малын 13 чыл дургузунда кадаргаш, 1000 баш ажыг кылдыр азырап өстүрдүм – деп, Ольга Чоодуевна чугаалады.

Бөгүн малчыннар тыва улустуң кол ооргазы, олар бисти чемгерип, хепкерип турар, боттарының шудургу ажылы-биле амгы Тываның, ооң келир үезиниң быжыг таваан олар салган деп республиканың удуртукчузу Шолбан Кара-оолдуң чугаа­лааны – малчыннарның ажыл-ижинге улуг үнелел.

Шаңгыр-оол МОҢГУШ.

Чуруктар авторнуң болгаш 

интернеттен алган.

#Наадым2019

#күш_ажылдыңкижизи

#шынсолун

https://www.facebook.com/shyntuva/posts/2397946333617758

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.