1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

МОҢГУШ ЧЕРЗИ – АК-ТУРУГНУҢ ОГЛУ

МОҢГУШ ЧЕРЗИ – АК-ТУРУГНУҢ ОГЛУ

Бүгү делегейге ат-сураа билдингир уран шевер даш чонукчузу Моңгуш Черзиниң 120 харынга тураскааткан делгелге август 28-те Алдан-Маадыр аттыг Национал музейге ажыттынган. Делгелгениң байырлыг ажыдыышкынынга ус-шеверниң салым-чаяанының мөгейикчилери, чурукчулар, чогаалчылар, алдарлыг өгбениң чурту Ак-Туруг суурнуң чурттакчылары, оларның аразында Тываның улустуң чурукчузу Эрес-оол Байынды биле ооң дуңмазы даш чонукчузу, Тываның алдарлыг чурукчузу Елизавета Байынды олар келген.

Алдан-Маадыр аттыг Национал музей­ниң директору Каадыр-оол Бичелдей Моңгуш Черзиниң музейде шыгжаттынган болгаш делгеттинген ажылдарының дугайында чугаалап тура: “ЮНЕСКО-нуң Францияда штаб-квартиразынга 2002 чылда чорааш, Моңгуш Черзиниң кара чонар-даштан кылган ажылдарының деңзи-биле үнезин ЮНЕСКО-нуң эксперттери алдынга деңнээнин билип алдым  – деп дыңнатты. – Черзиниң чонар-даштан кылган ажылының 1 килограмм деңзизин 1 килограмм алдын өртээнге деңнээн. Ону ЮНЕСКО-дан бадыткадып алыр ажылдарны чорудары чугула”.

Ус-шеверниң чазаан ажылдарының делгелгезинде Национал музейниң шыгжамырында ажылдарының чамдык-кезии делгеттинген. Олар дээрге Черзиниң ыяштан, чырык өңнүг чымчак чонар-даштан болгаш кадыг кара чонар-даштан кылган 70 хире ажылдары. Делгелгеге келген чон ус-шеверниң ыяштан болгаш хөмден кылган бызаанчызын, бызаанчыга ойнап орар хөгжүмчүнү, теве, аът, чаан дээн ышкаш бодаларын каастап чазаан хөл-шыдырааны болгаш дириг амытаннарның онзагай дүрзү-хевирин көргеннер.

Чаңгыс чер-чурттуу улуг өгбезиниң алдын өртектиг ажылдарын камныг шыг­жап, чонга көргүзүп чорууру дээш, Моңгуш Черзиниң чээни Соскур-оол Сагаан музейниң ажылдакчыларынга өөрүп четтириишкинниң демдээ кылдыр ак кадакты болгаш мактал бижикти музейниң директору Каадыр-оол Бичелдейге тудус­кан.

Моңгуш Хола-Салович Черзи 1899 чылдың июль айның 27-де Даа кожууннуң Ак-Туруг сумуга төрүттүнген. Ооң кырган-ачазы өг дериг-херекселдери чазаар ус-шевер кижи, ынчангаш Моңгуш Черзи аңаа дузалажып чорааш, кырган-ачазының уран шевер чазаныр ажылынга өөренип алган. Ак-Туругга колхоз тургустунарга, ооң чазаныр черинге ажылдап, сууржуң чуртталгаже шилчээн, бажыңнарга чурттай берген чаңгыс чер-чурттугларынга чаа шагның үлгүүрлери, аптаралары, стол, сандайлары дээш өске-даа эт-сеп аймаан чараштыр чазап берип  турган.

Ачазының, ооң ажы-төлүнүң дугайында, оларның аразындан кымнар кырган-ачазының чазанырын дөзеп, салгап алганын Моңгуш Черзиниң уруу Раиса Моңгушевна делгелгени сонуургап келген кижилерге чугаалап берген. Алдан-Маадыр аттыг Национал музейниң директору Каадыр-оол Бичелдей Раиса Моңгушевнага ак кадакты, тураскаал бижикти тутсуп, кадыкшылды, аас-кежикти күзээн.

1950 чылдарның эгезинден ыяштан, чымчак чонар-даштан кижилерниң, дириг амытаннарның дүрзүлерин бир янзы кылдыр чазаарынга Моңгуш Черзи мергежип эгелээн. Ол ажылдарның чамдыызын ынчангы Тыва автономнуг областың чурт-шинчилел музейи садып алган, харын-даа мырыңай чагыгларны киирип турар апарган. Чогум-на ол үеде Моңгуш Черзиниң чогаадыкчы салым-чаяаны делгеми-биле частып эгелээн. Кажан ол серпентинит азы кадыг кара чонар-даштан дириг амытаннарның хевир-дүрзүлерин сиилбип эгелээрге, ооң чогаадыкчы ажылынга көрүкчүлерниң, чурукчуларның, уран чүүл талазы-биле специалистерниң сонуургалы дыка углаткан. Чүге дээрге ол чонар-даш чүгле кара өңнүг болгаш, аңаа дириг амытаннарны шимчээшкинге, кандыг-бир онзагай турушка кылдыр чонарга, олар чараш болгаш көрүштүг болур. Моңгуш Черзи ынчаар чазаныр талазы-биле тулган салым-чаяанныг кижи чораан.

Ыяш болгаш чонар-даштан ооң чазаан ажылдарының ниити саны 500 ажыг. Моңгуш Черзиниң ажылдарын ССРЭ-ниң болгаш РСФСР-ниң, Москва болгаш Ленинград хоорайларның, даштыкы чурттарның музейлери, уран чүүл фондулары садып алган. Ооң ажылдары Монреал хоорайга “Экспо-67” делгелгеге даштыкы чурттарның скульпторларының, чурукчуларның, эксперттерниң бедик үнелелин алган. Моңгуш Черзиниң кара чонар-даштан ажылдары амгы үеде аңгы-аңгы чурттарның музейлеринде, уран чүүл фондуларында камныы-биле кадагалаттынып чыдар. Тыва ус-шевер кижиниң чонар-даштан сиилбээн ажылдары бүгү делегейниң уран чүүлүнүң эртинези апарган.

1962 чылда Моңгуш Черзини ССРЭ-ниң Чурукчулар эвилелиниң кежигүнүнге хүлээп алган, 1963 чылда “Тыва АССР-ниң уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы” деп атты тывыскан.

Ак-Туругнуң оглу Моңгуш Черзи төрээн Тывазының чонар-даш сиилбиир уран чүүлүн кайгамчыктыг салым-чаяаны-биле бүгү делегейге алдаржыткан.

 

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.