1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

НАРЫН ХЕМНИҢ ЭРИИН ДУРГААР...

Моол-биле кызыгаарлашкак кыдыг-кызыгаар Эрзин кожууннуң төвүнден 3 километр черде турар Сарыг-Булуң сумузу эвээш санныг чурттакчылыг, бичии суурларга хамааржыр. 
Сарыг-Булуң сумузунуң чанында агып чыдар Нарын хемниң эриин дургаар шаг-шаандан тура черлик чыжыргана элбек өзүп келген. Чыжыргананың чаагай кадын кыш дүжерге-ле сарыг-булуңчулар кактап алгаш, чыжыргана үзүн хайындырып ап, аъш-чемге, хандызын суксунга ажыглап турарлар. Ындыг элбек үнер катты өскээр дужаап турбайн, боттарының суурунга ону болбаазырадыр  биче бүдүрүлге ажыдып ап болбазыл дээн бодалдар шагда-ла чоруп турган. 
Ынчангаш сарыг-булуңчулар бо чылын чарлаттынган “Бичии суурларның сайзыралы” губернатор төлевилелинге киржир сорулга-биле бот-идепкейин үндүрүп, санал-оналын кожуун чагыргазынга киирген. Сарыг-булуңчуларның бот-идепкейин Эрзин кожуун чагыргазы деткээш, ТР-ниң Өөредилге болгаш эртем яамызы-биле кады социал ужур-уткалыг төлевилелди ажылдап кылган. Бичии сумунуң экономиктиг хөгжүлдезин экижидер төлевилелде бүгү сумунуң чонун ажыл-биле хаара тудар бүдүрүлгеден аңгыда, ооң баазазынга мастерлер, технологтар өөредир төп турары база онзагай.
Ынчангаш бо чылдың күзүн Сарыг-Булуң сумузунга “Нарийн гол” (моол дылдан очулдурарга, “Нарын хем” дээн) көдээ ажыл-агый кооперативин тургускаш, ооң баазазынга Балгазында Тываның аграрлыг ажыл-агый техникумунуң салбырын ажыткан. Аңаа тус чер чурттакчыларын “Yнүш өстүрериниң мастери” мергежилге өөредир. Ооң бир сорулгазы — ажылчын кадрларны белеткээри, тус чер чурттакчыларын ажылга хаара тудары. Ында сентябрь айдан эгелеп тус чер чурттуг 20 сургуулду өөредип эгелээн. Сургуул­дарны технология башкызы Саймира Чаптый-оол биле мастер Роман Кунгаалай өөредип турар. Сургуулдар бир чыл өөренгеш, келир чылын чайын дипломнарны холга алырлар. Ол ышкаш Балгазында аграрлыг техникумнуң технолог мергежилиниң сургуулдары практиказын Сарыг-Булуңда салбырынга эрттирип эгелээннер.
Эрзин кожуун-биле кожа Моолдуң Убсануур аймаанда чыжыргана болбаазырадыр ажыл-агый шагда-ла сайзырап, чурттуң экономиказының бир адыры болган. Эрткен вектиң 60 чылдарында-ла Убсануур аймаанче чыжыргана дөстерин Тывадан аппарып тараан турган. Ам ында чыжыргана болбаазырадыр бүдүрүлгелер шагда-ла дыка эки сайзырап турар. Ынчангаш кожа моолдардан арга-дуржулга алыры-биле бо чылдың октябрь айда Улаангомнуң политехниктиг техникумунуң баазазында комбинатка 3 сургуул өөренгеш келген. Олар чүгле чыжыргана болбаазырадырын эвес, ак чем кылыгларының, национал идик-хеп даараарының аргаларынга өөренип алганнар.
Ол-ла айда “Нарийн гол” коопера­тивтиң даргазы Очур Чигжит Барнаул хоорайда эртем-шинчилел институдунуң питомнигинден (үнүш өстүрер чер) 10 муң чыжыргана өзүмүн садып эккелген. Ол дээрге Соңгу чүк регионнарынга тааржыр, казыыр 45 градус соокка чаң­чыккан 6 аңгы сорт-тур: “Гном”, “Чуйский”, “Елизавета”, “Августина”, “Сударушка”, “Алтайский”. Барнаул хоорайда эртем-шинчилел институдунуң эртемденнери келгеш, сургуулдарга болгаш сарыг-булуңчуларга чыжыргананы канчаар олуртурунуң, ажаап-карактаарының мас­тер-класстарын эрттирген. Техникумнуң сургуулдары өөредилге практиказында чыжыргана өзүмнерин олурткан. Сарыг-Булуң суурнуң девискээринде 25 дөрбелчин метр черни аңгылап кажаа­лааш, 10 муң чыжыргана өзүмүн олурткан. Ооң бирги дүжүдү 3 чыл болгаш көстүп эгелээр.
Социал уткалыг бо төлеви­лелде сарыг-булуңчулар шупту киржип турар деп болур. Чүге дизе чыжыргана плантациязында тараан өзүмнерни өг-бүле бүрүзүнге үлеп каан. Олар ол өзүмнерин ажаап карактаар, 3 чыл эрткенде дүжүт ажаалдазынга шупту киржир. 
Чоокта чаа “Нарийн гол” коо­перативтиң өөредилге төвүнге кат-чимис болбаазырадыр чаа дериг херекселди Москвадан садып эккелгеш, тургускан (ону ТР-ниң Өөредилге болгаш эртем яамызы акшаландырган). Ында янзы-бүрү дериг-херекселдер бар: хайындырар улуг паш (котел), чыжыргананың хандызын ылгап үндүрер сепаратор, сөөгүнүң үзүн сыскыыр пресс аппарат, бустаар генератор, консервалаар, стерилизастаар улуг контейнер, кургадыр шкаф дээш шупту бар. Бо бүгү дериг-херекселди тускай мастерлер  тургускаш, ооң-биле канчаар ажылдаарын база өөредип каан.
Бо бүгү дериг-херекселге чыжырганадан кылган янзы-бүрү продукцияны бүдүрүп эгелээн. Ол дээрге: джемнер, хандылар,  повидло, шай, чыжыргана үзү, сироп, вареньелер, компоттар, мармелад. Сургуулдар бо бүгүнү кылырда, шын технологияны ажыглавышаан, чогаа­дыкчы арга-биле база ажылдап турарлар. Чижээлээрге, чыжыргана кадының сыскырган сөөктериниң шаарындан “эмнээр сыртыктарны” чогаадып кылган, ооң чыды дыка чаагай. Кулаа аарыыр, сылдаңнап бичии уруглар эмнээринге ажыглап болур.
А чыжыргананың ажыктыын билбес кижи чок. Ооң чимизиниң 70 хуузу кижиниң организминге ажыктыг витаминнер, микроэлементилер, кислоталардан тургустунган. База ол ышкаш чыжырганада каротиноид (кижиниң өзеринге херек витамин) бар. Ынчангаш Барыын чурттарда чыжыргананы «сибирьниң ананазы» деп адааны анаа эвес. Ооң тургузуунда витамин С бар болгаш, ону эмнер кылырынга ажыглап турар. Чыжыргана кады кыжыраң, чигирзиг чаагай амданныг. Ол чүгле амданының шынары-биле дээре эвес, витаминнер, минералдар база ажыктыг бүдүмелдер-биле байлак. Чыжыргананың хереглели дыка улуг, ынчангаш чүгле эрзинчилерни эвес, республиканың чурттакчы чонун тус черниң бүдүргени экологтуг арыг продукциязы-биле хандырары бо ажыл-агыйның база бир кол сорулгазы.
 “Нарийн гол” кооперативи ажыл-агыйын ам-даа улгаттырар сорулгалыг, Эрзин суурга кеш-дүк болбаазырадыр цех ажыдар. Чыжыргана болбаазырадыр цехке ажылдаар агрономну өөредир база 2 дээди эртемниг технологтар база херек дээрзин кооперативтиң даргазы Очур Эрес-оолович чугаалады.
Декабрь 13-те “Нарийн гол” көдээ ажыл-агый кооперативиниң ба­йырлыг ажыдыышкынынга ТР-ниң Чазак Даргазының оралакчызы Александр Брокерт, ТР-ниң өөредилге болгаш эртем сайыды Татья­на Санчаа, Эрзин кожуун чагыргазы, Аграр ажыл-агый техникумунуң башкылары, сургуулдары база бүгү сарыг-булуңчулар киришкен. Байырлыг ажыдыышкынга бүгү аалчылар “Нарийн голдуң” бүдүрген бирги продукциязын амзап, чиир аргалыг болганнар. Сүүзүннүг, чаагай амданындан аңгыда, тускай өңгүр хаптарда суп кааны көрүштүг-даа. Байырлалдарда чоок кижилеринге белек кылдыр сөңнеп болур.
Сарыг-булуң сумузу Эрзин биле Нарын ийи хемниң каттышкан черинде, хем кыдыында турар болгаш ындыг бе, соогу-даа кедергей, четкен хүнүвүсте казыыр 50 градус болган. А сарыг-булуңчулар боттары агаар-бойдузунга чаңчыккан болгаш, чыккылама соок-даа дивес тыва тоннарлыг, каас-шиник кеттинипкен аалчыларын байырлыг байдалга уткуп хүлээп турдулар. Төрээн суурун хөгжүдер дээш эгелеп алган бо улуг эгелээшкинин чүүлдүгзүнүп, оларны хүндүлээчел, ажылгыр-кежээ, хей аъды бедик, тура-соруктуг чон-дур деп көрдүм.
Алдынай АРАКЧАА (СОЯН).
Авторнуң тырттырган 
чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.