1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

Сонуургактарга

Келдирлээри деп чүл? Ону эдери

Келдирлээр чорук чугаа органнарының чедир сайзыравааны, тодаргайлаарга, «невроз» деп сагыш-сеткилдиң нерв аарыгларының уржуу деп санап турар.

Рубрика: 

Март 20 — Делегейниң аас-кежик хүнү

«Аас-кежиктиң бо бир дугааргы Делегей хүнүнде шупту улусту кижи күчүзүнүң бүгү талалыг болгаш турум сайзыралынче чүткүлүн быжыглаарынче, өскелерге дузалаар ужурлуг боттарының хүлээлгелерин сактып келиринче кыйгырып тур мен. Ниити чаагай чорукка үлүг-хууну кирип тургаш, боттарывыс улам байыыр бис. Кээргел аас-кежиинге идиг бээр болгаш бистиң күзеп турарывыс келир үени тургузарынга дуза болур».

Рубрика: 

ӨӨРЕНИКЧИЛЕРНИҢ ХYН ЧУРУМУ

Сөөлгү үеде уругларның кадыы кошкап турарын эмчилер бадыткап турар. Школа доозукчуларының чүгле 10 хире хуузу — кадык, 40-45 хуузу кандыг-бир аарыглыг болуп турар.

Рубрика: 

Мөге Өктектиң Чыраа-Боразы

Чыраа, саяк, чүгүрүк чоруктуг чылгы малды тус черниң чурттакчылары, ук малдың ээлери азы салгалдары белен утпайн, сактып чоруур. Азы кожуун, республика, суму, арбаннар дамчып, тоолчургу чугааларже шилчип, чон ортузунга хөрлээлеп чоруй баар болгай.

Рубрика: 

Төөгүлүг болуушкун

«Убса-Нур ыйгылаажы» күрүнениң бойдус биосфера камгалалдыг черинге тураскааткан почта марказынга таңма салырының байырлыг езулалы ТР-ниң Национал музейинге болуп эрткен.

Рубрика: 

Агаардан чалатпаан аалчы

Эрткен пятницада Челябинск хоорай болгаш ооң чоок-кавы суурлары метеорит бузундуларының дүшкен зоназынга таварышкан, 1,2 муң хире кижи когараан, оларның 200 ажыы — бичии уруглар, 3 муң хире оран-сава үрелиишкинге таварышкан. Бо сан-түң оон-даа өскерлип, көвүдеп болур деп специалистер санап турар.

 

Рубрика: 

Ынакшылды ак сүт ышкаш, ыдыкшыдып үнелеңер!

Ыдыктыг Валентин хүнү деп кайгамчыктыг байырлалдың төөгүзү тывызыксыг чажыттар-биле шыптынган болгаш ооң дугайында аңгы-аңгы тоолчургу чугаалар-биле тодараттынып турар. Ындыг-даа болза, эвээш эвес үениң дургузунда февраль айны ынакшааннарның болгаш романтиканың айы деп билир бис. Ыдыктыг Валентин хүнү христиан болгаш эрте-бурунгу рим езу-чаңчылдарның утка-шынарын сиңирген деп кайы-даа төөгүде айыттынган болуп турар.

Рубрика: 

Өске чурттарда...

Ыдыктыг Валентин хүнүнүң боттанып тывылганындан бээр 16 чүс чыл ажып турар деп, эртемденнер санап турар. Чер кырынга ону бир дугаар XIII векте, АКШ чурттарынга 1777 чылдан эгелеп, а Россияга эрткен чүс чылдың 90 чылдарының эгезинден тура демдеглеп эгелээн. Валентин хүнүнде ынакшааннар бот-боттарынга ажык чагаалар, суй белектер болгаш боо дал чечектер солчуп, ынакшылын илеретчир. Оон ыңай бо байырлал хүнүнде куда эрттирип, өг-бүле тудары кончуг таа рымчалыг. Бо хүнде өг-бү ле туткан аныяктарның ынакшылы кезээ шагда шынчы болур деп санаар. Бо байырлалда ынакшаан улус бот-боттарынга чигир холумактыг аъш-чем солчур болза эки. Шак ындыг чаңчыл Италиядан дамчып келген.

Ынакшааннар хүнүн аңгы-аңгы чурттарда канчаар демдеглеп эрттирип турарыл?

Рубрика: 

Кандыг бодал башка кирбес дээр…

Тываның күрүне шаңналының лауреады, Тыва Республиканың алдарлыг артизи Надежда Наксыл-биле шагда-ла ажыл-иш аайы-биле танышкаш, амыдыралда ол ояар эдержип чоруур бис. Ажыл-мергежиливис аайлашкак, чогаадыкчы утка-шынарлыг болганы аңаа улуг салдар чедиргени чугаажок.

Рубрика: 

Шаг чаагай, Шагаа чаагай!

Япон чурагай календарында Чыланны чараш бурганның эмчизи, хөгжүмнүң болгаш уран чүүлдүң шапкынчызы деп санап турар. Азияның мурнуу-чөөн чүгүнде Чылан чылы ынакшылды күш кии рер,  хөй  чаштар төрүттүнер, өг-бүле харылзаалары быжыгар болгаш бай-байлак чыл болур.

Рубрика: 

С. Вайнштейн: Тожуларның чыл санаашкыны

Кыска намдары

Севьян Израилович Вайнштейн (1926-2008 чч.) — төөгү эртемнериниң доктору, профессор, этнограф, археолог, востоковед-тюрколог. Россияның эртемденнериниң аразындан Тываның төөгүзүнге, археологиязынга болгаш  этнографиязынга хамаарыштыр улуг шинчилелдерни кылган, ат-сураа билдингир  эртемденнерниң бирээзи. Ол  Москваның Күрүне университедин 1950 чылда дооскаш, кымның-даа орта билбези Тываже ажылдап чорударын  дилээрге, национал музейниң директорунуң хүлээлгезин күүседири-биле чорудупкан. Сөөлзүредир Тываның дыл, литература, төөгүнүң эртем-шинчилел институдунга ажылдап турган. Тываның эрте-бурунгу төөгүзүн  шинчилээр ажылдарны 1951 чылдан эгелеп чорудуп эгелээн. С.И. Вайнштейн “Тывызыксыг  Тыва” деп номун 2005 чылда Германияга немец дыл кырынга парлап үндүрген.

Рубрика: 

Чылан чылдың демдектери

Чылан илби-шидилиг, чер кулактыг болгаш дыңнап чыдарга Будда Бурган чылдарны 12 чылдарга док тааткаш, чыл бүрүзүнге аттар тыпсыр дээрге, үңгеп-союп чорааш, 6 дугаарында келгеш, тейлеп, чаннып тургаш, чылга кирип алган чүве-дир (чылга кирбейн турган чылдагааны бут, хол чок соястаар сен дээш). Ол олчаан Чылан чылы доктааган чү ве-дир. Чылан дээрге, кончуг эскериичел, чер кулактыг, бүдүү чүве билир, бодунга ынак, хоран дылдыг амытан Чылан чылдар 1917, 1929, 1941, 1953, 1965, 1977, 1989, 2001, 2013. Ам бо үнүп орар Чылан чылы 3 көк меңгилиг, Меркурий сылдыстыг, суг олуттуг, чымчак чыл болур, үнүш-дүжүттүг, чаъстыг-чайыктыг, орук-чирик озал-ондаа, сугдан кичээнир, дүрген, далаш болбас, кылыктанып, адааргап, өжээргеп болбас.

Рубрика: 

Шагааның ыдыктары

Тываның девискээринде, Моолда Цэнгэл, Буянт, Хубсугул тываларында Шагааны канчаар эрттирип турарын бис он ажыг чылдар дургузунда шинчилеп, чончу дуржулганы хайгаарап келгенивистиң түңнелинде Шагааның амгы үеде өөредиглиг үш кол ыдыын тодараттывыс.

Рубрика: 

Амыдыралдың школазы

 

Өске эш-өөрнүң ажы-төлү дөрт-беш демдектерге өөренип турда, силерниң оглуңар чүге ийилээрил?  Кончуурунче далашпаңар…

Кайгамчыктыг үш-демдектиглер

Рубрика: 

ОПТУГ КИЖИЛЕРНИҢ ХООЗУН ЧОГААДЫЫ...

Сарыг шажын календары-биле 2012 чылдың декабрь 21 — ажыл-үүле бүдүнгүр, өөрүшкү-маңнайлыг хүн

Бо хүн редакцияның аал­чызы — республикада билдин­гир астролог (чурагай санак­чызы), Россияның Журна­листер эвилелиниң кежигүнү Мадон Балдыжык оглу Мон­гуш. «Кижилерниң коргуп, дүвүреп, муңгарап турары ат­тыг-дыр, чүве бижип алгаш кел­дим» — дээрге, редакцияга кел­ген чагааларда номчукчу­лар­ның сонуургаан айтырыг­ла­рын­га харыылап бээрин дилээ­римге, Мадон Балдыжык­ович күзелдии-биле чөпшээ­решти.

Рубрика: 

Страницы