1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

САЛГАЛ ДАМЧААН МАЛЧЫН

Үжен харлыг Демир Ланаа – ада-өгбезиниң мал-биле холбашкан ажыл-ижин уламчылаан, салгал дамчаан уктуг малчын. Тес-Хем кожууннуң хоочун малчыннары Хорлай-оол Дарганович, Анна Бадыевна Ланааларның өг-бүлезинге төрүттүнген болгаш, мал ажылын бичиизинден тура эки билир, кызымак, ажылгыр, эрес-кежээ оол кылдыр өзүп келген. 
 
Демирниң өөнүң ишти Долаана Улуг-Хем кожууннуң Торгалыг сумузундан. Аныяктар кудазын арыг агаарлыг, көктүг-шыктыг, чүзүн-баазын өңнүг чечектер шыпкан хевис дег чараш Шара-Нуур деп дустуг хөлдүң чанында чайлагга тыва езу-чаңчыл-биле 2013 чылда эрттирген. 
Бөгүн олар Ак-Эрик суурнуң чоогунда Ак-Тей Колдуу деп черде хой, өшкүзүн, бода, чылгы малын хүр кыштадып турар. Аныяк малчыннар бо хүнге чедир 100 баш төрүүр хойга онааштыр 160 хураганны онча-менди доруктуруп алган. Мал оолдаашкыны ам-даа уламчылап турар. 
Хой кидин түлүк төрүп турар үеде олар кажаадан үнмес, дүне-даа, хүндүс-даа ында турар. Оътка кире берген хураганнарга сигенни баглааш, аскылап каар. Сугну ижиртир, суланы чиртир, чылгаар дусту бээр дээш, ажыл черле төнмес. Хой кадарып турар үеде хураганнар төрүттүнүп келирге, Демир оларны хураган таарынга (инчеек) камныы-биле суккаш, кыштаанга келгеш, Долаанага хүлээдип бээр. 
Кыштагда аныяк малчынның ада-иези база бажыңныг. Олар хеймер оглунга деткимче, дузазын көргүзүп, арга-сүмезин кадып турар. Кыштагның девис­кээринде автомашина тургузар гараж, чунар-бажың, кажаа-хораа, 2 бажың бар. Ажыл-амыдыралынга херек «УАЗ» маркалыг  автомашина малчыннарга бараан болурунга кезээде белен. Кышкы үеде хар, дош эргизип, малын суггарып,  а ижер суун 20 литр бидоннарга Ак-Эрик суурдан сөөртүп эккеп турар. Электри хандырылгазын бээр генераторну боттары садып алган болду. Күзүн 24 тонна сигенни белеткеп алганындан малының деңгели эки. Хар эрий бээрге, аныяк малчыннар Шара-Нуур хөлдүң чоогунче көже бээр. Хой оолдаашкынындан аңгыда, оолдарынга айыткан 10 өшкүзү база ийистепкен. Кажаа иштинде кара, хүрең, маңган ак анайлар хүнге дөгеленип чыткан хураганнарны арта халып, дешкилеп маңнажып тур. Анай, хурагандан аңгыда чанында кажаада бызаалар база бар.
Аныяк малчыннарның улуг оглу Балдан-Серен Ак-Эрик суурда ачазының кады төрээн угбазының бажыңында чурттап, уруглар сады барып турар. Хеймери Чойган ада-иезиниң чанында. Малчын өг-бүлениң чээрби сес харлыг кыс ээзи амгы үеде үш дугаар уруглуг болурунга белеткенип турар. Аныяк аваларның арнында чырып чоруур ие кижиниң өөрүшкүзү ооң шырайындан көскү болду. Бичиизинден тура ада-иези уругларын ажыл-агыйга, мал-ма­ганга ынак кылдыр өөредип, кижизидип турар. 
“Мал оолдаашкыны январь ортан үезинде-ле эгелей берген. Кышты хүр-менди эрттирдивис. Шору доругуп келген хураганнар одарда. Бай-Тайга кожуунда улуг хар чагган болгаш хар көшкези база баткан деп дыңнааш, ол чоок-кавының малчыннары дээш сагыш човап турдувус. 
Аныяктарга аажок эки төле­ви­лел-дир. Бо хире улуг детким­чени алгаш, бергелерге торулбайн, кызымаккай ажылдап, боттарывыстың кызыл күжүвүс-биле бадыткаар бис. Хойлуг кижи каас-даа, тодуг-даа болур болгай” – деп, Демир чугаалады.
Демир Ланаа өг-бүлениң баштыңы болганда, ол чүгле мал-маган-биле ажаанзыраар эвес, а ажы-төлүнүң келир үези,  оларның кижизидилгези дээш харыысалгалыг. Канчап билир, кайы-бирээзи салгал дамчып малчыннай бээринге бүзүреп чоруур. 
Тыва чон аът малын аажок хүндүлээр, аңаа чалбарыыр. Аът тыва эр кижиниң чарылбас шынчы эжи. Демир аъттарын республика чергелиг аът чарыштарынга удаа-дараа киириштирип турар. 2016 чылдың сентябрь 2-де Тыва эки турачыларга тураскааткан тыва уксаа­лыг аъттар аразынга чарышка аныяк малчынның Дедир-Кижен деп аъды ийи дугаар черни алган. Аъдының шаңнал-макталы дөрде ханада долдур астынганы, ээзиниң улуг чоргааралы.
Тывада ат-сывы билдингир апарган аът дериг-херексели кылыр шевер Күр-Дагба Ланаа аныяк малчынның кады төрээн акызы болду. Ол бир чыл бурунгаар бодунуң күжү-биле кыштагны тудуп алган. Амгы үеде дуңмазының кыштаандан 3 километр черде малын малдап турар. “Бистиң кырган ада-иевис база малчыннар чораан. Тываның Чазаа аныяк малчыннарны деткип турары өөрүнчүг-дүр. Ада-иевис арга-дуржулгалыг малчыннар болгаш дуңмамның чанында дузалажып турары, оларга улуг деткимче. Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол бо чылын тыва уксаалыг аъттарны өстүрер ажыл-агыйны тургузары-биле ажылды чорудар даалганы берген деп дыңнадым. Бистиң бо девискээривис чылгы малды өстүреринге дыка таарымчалыг. Ынчангаш тыва аъттар өстүрер программага киржир күзелим бар” – деп, шевер малчын чугаа­лады.  
Малды чылдың дөрт эргилдезинде дыштаныр шөлээ чок кадарарынга чүгле эрес-кежээ, кызымак кижилер тааржыр. Малды семиртип кадарары-биле малчын кижи турлаг-хонаштар кезип, хонган черинге кажаа-хораазын кылыр, өөн өглээр,  мал чеминге сиген-ширбиилди белеткээр дээш ажыл-ла хөй. Ланааларның бурунгаар көрүштүг өг-бүлези малчын мергежилинге бердинген аныяктар.
Бо чылын Тес-Хем кожуундан «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» губернатор төлевилелинге Самагалдайдан Дөрбет-оол Алдын-Херел, Белдир-Арыгдан Сергек Бодаалай, Ак-Эриктен Арслан Шимит, Берт-Дагдан Сылдыс Сарыг-оол, О-Шынаадан Сылдыс Сандый-оол, Ү-Шынаадан Лилия Даспан, Шуурмактан Ноян Кыргыс оларны чоннуң чыыштарынга шилээн.  
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруктары.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.