1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

САН-ЧУРАГАЙЛАР-БИЛЕ ЧАЖЫРТЫНГАН АЖЫЫ ЧОК

Тываның Чазааның январь 9-та аппарат хуралынга Чаа чылдың болгаш Рождество байырлалдарын Тывага эрттиргенин түңнеп чугаалашкан.
Чаа чылдың дыштаныр хонуктарында республикага элээн каш тех­но­логтуг үрелиишкиннер демдеглеттинген. Электри четкилеринге 19 үре­лиишкин демдег­леттинген. Хову-Аксында ЧЭТ-тиң чылыдылга четкилеринге үрелиишкиннерни үезинде чайлаткан. Туран хоорайда «Тепловик» бүдүрүлгениң котел дериг-херекселиниң үрелиишкини эң салдарлыг дээрзин айыткан.  
«Болган үрелиишкиннер кичээндириг болзун. Эрге-чагырга черлери кышкы үеде амыдырал-хандырылганың айыыл чок чоруун тургузарынче онза кичээнгейни углаар ужурлуг. Бажыңнар кезээде чылыг турарын кожуун чагыргаларының даргалары боттарының харыысалгазынга алырын база катап сагындырдым. Кажан 45 градус чедир соой берген үеде, берге байдалда таварышкан кижилерни аай-дедир көжүрүп турбазы-биле, баш удур  котельнаяларны хынап, үрелиишкин болган таварылгада чүнү кылырын, кандыг хемчег алырын баш бурунгаар билген турар ужурлуглар.
Чагырга даргалары боттарының котельнаяларынга, айыыл чок чоруктуң сыртыы ышкаш, бир-ле курлавырны, саң-хөө деткимчезин тургузарын бодаар болза эки. Ону кылырда, котельнаяларга элээн каш бюджет объектилерин кожарын көрүңер. Боттуг байдалче кирип, дөртен градус сооктар үезинде онза байдалды шыдажып эртеринче кижилерни ыдалаан­ херээ чок деп база катап сагындырып тур мен» — деп, Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол хуралга чугаалаан.  
Чаа чылдың байырлалдар хүннеринде Тываже сөөртүп киирип олурган 739 литр спиртти Ак-Довурактың полиция ажылдакчылары хавырган. 
«Хыналда хемчеглерге киржип турган кижилерниң бот-идепкейи болгаш эрес-дидим чоруу дээш шуптузун күрүне шаңналдарынче киирер болза эки деп санап тур мен. Корум-чурум үрээшкиннеринге удур ажылдарже угланган эң-не дээштиг болуушкун ол-дур» — деп, ол сагындырган. 
Ак-Довуракче апар чыткан ол спиртти, тарадып садар черлеринге чедирген турган болза, ооң уржуктары дыка-ла муңгаранчыг болур ийик. Кызыл биле Чөөн-Хемчик кожууннар чажыт байдал-биле эккеп турар араганы илередип тывар талазы-биле мурнуку одуругже үнүп, тус-тузунда 498 база 263 литр спиртти хавырган.  
Чаа чылдың дүнезинде кижиниң кадыын­га аар кемдээшкин чедирген таварылга (алдының үжү) Бии-Хем кожуунда демдеглеттинген. Бо кожуунда чажыт арага садыглаашкыны-биле демисел сулараан. Чажыт арага садып турар точкаларының саны 40 чеде берген, а байырлалдар хүннеринде чүгле 7 литрни хавырган. Чажыт арага садыглаашкыны-биле демисел — корум-чурум үрээшкиннеринге удур бирги кол ажыл болур ужурлуг дээрзин айтып, бо ажылды күштелдирер сорулганы муниципалдарның мурнунга салган. 
Декабрьның 31-ден январь 8-ке чедир чаңгыс-даа өлүрүкчү херек бүрүткеттинмээн. Эрткен чылдың январь хонуктарында үш өлүрүүшкүн база үш күштээшкин болган.
Бо удаада профилактика ажылдарын элээн чоруткан. Чаа чыл база Рождество байырлалдарында 967 рейдини кылган. Чедимче чок деп санаткан 3410 өг-бүлеге чедип, чурттап турар чериниң аайы-биле 2343 назы четпээннерни хынаан, учетта турар 5319 элээдилерге четкен. Арага аймаа садып турар садыгларже 1123 рейдини чоруткан. Оон аңгыда 511 малчын турлагга чедип, 527 өг-бүлениң чурттап олурар байдалы-биле танышкан. Чоруттунган ажылдарның хевирлерин көөрге, бистиң ышкаш бичии республикага дыка улуг ажыл. Бо сан-чурагайлар анаа-ла көстүп келбээн, кижилерниң бот-идепкейжи чоруунуң түңнелинде чедип алдынган, а улусчу дружиналарже 4 муң ажыг кижини хаара туткан, оларны демдеглээр херек.  
Ындыг-даа болза сан-чурагайлар-биле чажыртынган ажыы чок. Херек кырында, январь 1-же дүнезинде, рес­публикага 13 бижектежиишкин демдег­леттинген. Аас-кежик болуп өлүмнүг таварылга болбаан. 
Республикада дагын катап херек үүлгедиишкини бедик деңнелде артпышаан. Чылдың бирги хонуунда демдеглеттинген, кижиниң кадыынга аар хора чедирген 6 болуушкуннуң үжүн база 22 корум-чурум үрээшкиннериниң 11-ин ол бөлүктүң кижилери үүлгеткен. Республика девискээринде кем-херек үүлгедиишкиннериниң чартыындан хөйүн мурнунда шииттирип чораан кижилер үүлгедип турар. Ынчангаш криминал-биле соксаал чок демиселдиң угланыыш­кынын ам-даа күштелдирер херек деп Тываның Баштыңы негээн.  
Чаа чыл биле Рождество байырлалдарында сумулар база кожууннар массалыг хемчеглер эрттирери-биле онза ылгалган. Ол хонуктарда 1450 хемчегже 90 муң ажыг кижини хаара туткан.  
Хемчеглерже ниитилелдиң шупту бөлүктерин хаара тудары эң чугула деп чаңгыс эвес удаа чугаалашкан. Хемчег­лер саны 3,5 катап көвүдээн. Азы эрткен чылдарга деңнээрге, сумулар болгаш кожууннар хоорайларга көөрде, культурлуг хемчеглерни хөйнү эрттиргени көскү. Каа-Хем кожуун – 47, Сүт-Хөл – 22, Чөөн-Хемчик 12 хуу көвүдеткен.  
Чаа сайыттың эгелээшкини-биле спорт болгаш аныяктар политиказының адырында дыка хөй чүүлдер көстүп келген. Мини-футболга, кикбоксингиге, хаак чарыжынга республика маргылдааларын эрттирген. Шыдыраа федерациязы хөл-шыдыраага республика чемпионаттарын организастаан. 
Сүт-Хөлден тодаргай чижек. Ол кожуун чурттуг, 55-ки мото-адыгжы бригаданың шериглериниң эгелээшкини-биле хол бөмбүүнге кожуун маргылдаазын эрттирип, шериглер боттары деткикчилээн. А Улуг-Хемге кожуун удуртулгазының эгелээшкини-биле мячилиг хоккей маргылдаазын эрттирген. Бай-Тайга кожуунда «Ары өө» аныяктар төвүнүң салым-чаяанныг кежигүннери «Масленица» деп армян мультфильмни тыва дылче очулдурган. «Оларның мөзү-бүдүжү бистии-биле дөмей» болганын өөренип көргеш, ажылды кылганын алыр чүве болза, онза эгелээшкин!  
Чаа чыл байырлалдарында болган кем-херектерниң чамдыызын херээжен улустуң кылганы, криминогенниг байдалдың өске талазын көргүзүп келген. Специалистер аңаа бодунуң сөзүн бээр апаар, а өг-бүле хамаарылгаларда тургус­тунган байдалга анализти шуптувус бээр ужурлуг бис деп, Тываның Баштыңы чугаалаан.
ТР-ниң Чазааның парлалга албаны.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.