1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"ТУРА-СОРУКТУГ, КЫЗЫМАК АЖЫЛДААР БИС"

Бии-Хем кожуунда “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” деп губернатор төлевилелин өске кожууннар-биле бир деңге чедиишкинниг боттандырып турарындан Сушь, Өөк, Аржаан суурларының 3 аныяк малчыннары деткимчени алган.
Аржаан суурдан ырак эвесте “Үш-Тей” деп черде Андрей Биче-оол биле Айыраа­на Севектиң кыштаанга чедип, оларның-биле ужуражыр аргалыг болдум. Аныяк малчыннар тус чер чагыргазының аңгылап берген черинде чурттаар бажыңны, ка­жаа-хорааны тудуп ап, электри ханды­рыл­газы бээр генераторну боттары садып алган болду. Ооң күжү сайгылгаан чырыдарынга-ла өй. Чайын аржаанчылар кыштагның тудуунга идепкейлиг киржип, хоочун малчыннар аныяктарга арга-сүмезип берип, улуг деткимчени көргүскен. 
“Малды аргалыг болза тура азыравайн, одарладыр болза эки. Ынчан хой семис болур. Эрзин кожууннуң Мөрен сумузундан мен. Ада-ием база малчыннар. Мында 2012 чылда келин болуп келдим. Аржаан суурда бода малывыс база бар. Суг айтырыы шиитпирлеттине бээрге, инектеривис­ти чанывысче эккеп алыр бис. Шаанда бистиң малчын өгбелеривиске бажың, кажаа-хораа тудуп берип, малды халас берип, деткип турган эвес. Тываның Чазаа биске бо хире улуг деткимче көргү­зүп турда, хүн бүрүде тургустунуп келген айтырыгларны боттарывыстың күжүвүс-биле шиитпирлээрин кызыдар бис” – деп, Айыраана чугаалады. “2018 чылга чедир алган 200 баш төрүүр хоювусту азырап өстүргеш, ол хире санныг малды төлевилелдиң дараазында киржикчизинге дамчыдып бээр дээш кызымаккай ажылдаар бис” – деп, Андрей өөнүң иштиниң чугаазынга немеди. 
Кудук казып, суг үндүрүп алыры – чугула айтырыгларның бирээзи. Бир хүнде-ле аныяк малчыннар суурдан 200 литр хире доскаар сугну сөөртүп эккеп, малын суггарып турар. Машина-балгат чок өг-бүлеге ол база артык чарыгдал дээрзи билдингир. Чамдык таварылгада боттарының хереглелинге ажыглаар – ижер сугну ча­даг-даа сөөртүп турар. Амгы үеде 20 тон­на сиген, малдың чылгаар дузу белен. Өг-бүле ниитизи-биле 30 тонна сигенни белеткеп алган. 
Андрей Биче-оол биле Айыраана Се­век­ке дузалажыры-биле чанында даа­йы, дуңмалары чурттап турар. Аныяк малчыннарның уруглары Аржаан суурда кырган ада-иезиниң бажыңында чурттап, уруглар сады барып турар. 
“Аныяктарга аажок эки төлевилел-дир. Мал оолдаашкыны апрель төнчүзүнде эгелээр. Сиген-ширбиил сөөртүрүнге суурнуң чагыргазы дузалажып турар. Бо хире улуг деткимчени алгаш, бергелерге торулбайн, кызымаккай ажылдаар бис. Хойлуг кижи каас-даа, тодуг-даа болур болгай. Чыл төнчүзүнге чедир үндүрүглер төлээри-биле 28000 рубльди чыып тур бис. Мал эмчилери, көдээ ажыл-агый специалистери кыштагга удаа-дараа кээп турар” – деп, аныяк малчыннар немей чугаалады. 
“Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” деп губернатор төлевилелинге хамаарыштыр малчыннарның аалынга мээң-биле кады чораан удуртукчулар база боттарының бодалдарын илеретти.
ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызының уксаажыдылга болгаш мал ажыл-агыйы килдизиниң начальниги Виталий Чаж-оол:
– Төлевилелдиң киржикчилериниң эң чидиг айтырыы – үндүрүглер төлээри. Амгы үеде 6 кижи декларациязын дужааваан. Чыл төнчүзүнге чедир РФ-тиң Пенсия, Социал камгаладылга фондуларынче ортумаа-биле үндүрүглерниң төлевири 24.000 рубль болуп турар. Декабрь айның төнчүзүнге чедир төлевес болза, хөөленип эгелээр. 2017 чылда төлевилелдиң киржикчилериниң суг, чырык айтырыын шиитпирлээри-биле акшаландырыышкын көрдүнген. Эге чадада аныяктарга бажыңның таваан, кажаа-хораазын тудуп турар үеде “малчыннап шыдаар бис бе?” деп чигзиниг турган болза, ам оларның аразындан дедир базым кылып турар кижи-даа чок. Олар чырык айтырыын боттары шиитпирлеп, генераторларны садып ап турары өөрүнчүг-дүр. Амыдырал-чуртталгада тургустунуп турар шаптараазыннарга торулбайн, шуптузун ажып эртип, малын хүр кыштадып, хураганнарны онча-менди камгалап, баш санын өстүрерин база чаа күш-ажылчы чедиишкиннерни, быжыг турушту аныяк малчыннарга күзээр-дир мен.
Бии-Хем кожуун чагыргазының дар­газы Михаил Иусов:
– Бии-Хем кожуунда “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” деп губернатор төлевилелинде Сушь суурдан Максим Салчак (өшкүлер), Өөк суурдан Чодураа Саая болгаш Аржаандан Андрей Биче-оол киржип турар. Тус черлерниң чагыргазы бодунуң талазындан кылыр ужурлуг ажылдарны долузу-биле күүсеткен. Аныяк малчыннарга черни аңгылаан, кыштаг турлаан тударынга ыяшты белеткээн, чээли алган хууларын төлээн. “Күрүнеден бо хире улуг деткимчени алгаш, ам-даа дуза кадыңар деп азырадыкчы хөөннүг болбаңар” – деп оларга чугаалаар-дыр мен. Ооң мурнунда малчыннарга кым-даа дуза кадып, деткивейн турган. Малчыннар дөргүл-төрели-биле демнежип тургаш, мал-маганын өстүрүп келген. Амгы үеде суг, чырык айтырыы – нарын айтырыглар бо-дур. Кызымак улус кандыг-даа берге байдалдардан үнер аргаларны тывар ужурлуг. Аржаанда сугну доскаарлар-биле сөөртүп, Өөк суурда хемде дошту ойгаш, өшкүлерни суггарып турар. Тывалар төрел аймак аайы-биле бот-боттарынга шагдан бээр дузалажып, деткижип чораанын билир бис. Ынчангаш аныяк малчыннарывыс бергелерге торулбайн, күрүнеден алган деткимчезин боттарының кызыл күжү-биле бадыткаар ужурлуг. 
Михаил Иусовтуң сөстеринге каттыжып, аныяк малчыннарга малын хүр кыштадып, анай-хураганын онча-менди камгалап алырын күзеп, Чаа чыл оларга эки сеткил-хөөннү, чымыштыг ажыл-ижинге чедиишкиннерни, хей-аъды, сүлде-сүзүү бедик чоруурун база бүткен ыдыктыг күзелдерни өргүүр болзун деп йөрээдим.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган чуруу. 

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.