1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА АДЫ КУШКАШ-ООЛ

Тыва — чоннар найыралының чурту

Тываның күдээзи, Американың оглу, езулуг тыва патриот Шон Патрик Куирк­ти азы бөдүүнү-биле Кушкаш-оолду билбес кижи ховар-ла боор. Сөөлгү 10 чылдар дургузунда Тываның уран чүүлүнүң, хөгжүмүнүң, культуразының сайзыралынга ооң киириштирген үлүг-хуузу улуг, көскү, ынчангаш ол Тыва республиканың алдарлыг артизи деп аттың төлептиг эдилекчизи. Уран чүүлге хамаарышкан кандыг-бир хемчеглерни, ылаңгыя делегей чергелиг хөөмей фестивальдарын орус, тыва, англи дылдарга эрттирерин чон магадап көөр.

— Сураглыг «Алаш» бөлүүнүң Америка чурттарында, бүгү делегейде гастрольдап чоруп турарын база Тыва национал оркестрниң чедииш­киннерин дыңнап, көрүп тур бис. «Тыва төп» деп адаарывыс Тываның үндезин культура төвүнде ажылыңар дугайында чугаалап көрүңерем, Шон.

— Амгы үеде Тыва национал оркестрде 13 чыл, «Алаш» бөлүүнде 10 чыл база Тыва үндезин культура төвүнде, хөөмей база чиңгине хөгжүм херекселдериниң талазы-биле методизи болуп, 2 чыл ажылдап тур мен. Тыва төпке аалдап кээр бүгү делегей чоннары, аңгы-аңгы дылдыг кижилер-биле чугаалажып билир, иштики болгаш даштыкы көрүштүг кижи болганымда, бо ажылымга дыка тааржыр мен. Даштыкы көрүштүг дээрге, даштыкы, өске чурттан келген, кыдыындан өске көрүш, а иштики дээрге, Тывага 13 чыл чурттап, эжим Светлананың база 5 ажы-төлүмнүң төрүттүнген Тывазының езу-чаңчылдары, сагыш-сеткили-биле чоокшулажып, тыва чонга бердинген болган соомда, Тыва төпте ажылымны шыңгыы хүлээнип алган мен. Бо төптүң коллективи шупту хөөмейге, хөгжүмге хамаарылгалыг кижилер болганда, олар-биле меңээ ажыл­даары чоок, билдингир.

— «Шынның» номчукчуларынга ада-иеңерни, кады төрээннериңерни база өөңер ишти, ажы-төлүңерни таныштырыптар силер бе.

— Ада-иемниң 4 ажы-төлүнүң ийи дугаары мен. Авам Кэтлин 70 харлыг. Ол сеткүүлчү, университетте ажылдап турар. Авам ам-даа өөренип чоруур, орус дылды 4 чыл дургузунда өөренип алган, ам испан дыл өөренип эгелээн. Авамның дылдар өөрениринге онзагай сундулуун дөзеп алган хевирлиг мен. Ачам Брайан 67 харлыг, кабельдиг телевидениеге ажылдап турган. Солун медээ, ачам удавас, май айда биске бир эжи-биле аалдап кээр. Ол Тываже 2 дугаар кээри ол. Улуг акым Брайан — бармен. Чаавам — эмчи. Кыс дуңмам Мэри Элизабет Нью-Йорк хоорайда ажылдап, чурттап чоруур. Ол садып алыкчыларның эргелерин камгалаар улуг компанияның сеткүүлүнүң кол редактору. Хеймер дуңмам Брендон бо чылын эмчи эртемин доозар. Ол ада-иезиниң чанындан ыравайн, оларны карактаар сорулгалыг. Бистиң эң-не эки талаларывыс ол дуңмамда чыглып келген деп бодаар бис.

Алдан-Маадыр кызы Света-биле чурттааш, беш ажы-төлдүг болдувус. Улуг ийи кызым Шончалай биле Чочагай Уругларның уран чүүл школазында, улуу скрипкада, бичиизи флейтада өөренип турарлар. Алды харлыг оглум Шомаадыр Каа-Хем суурда № 18 уруглар садында барбышаан, «Улан» деп спортчу клубта футболга өөренип турар. 3 харлыг Оргаадай биле бир хар чартык Оюунуң уруглар садынче оочурун манап турар бис. Өөм ишти Света бухгалтер мергежилдиг, ам «Восторг» садыында кассирлеп ажылдап турар.

— Ажы-төлүңерни шуптузун тыва аттар-биле адап алган силер?

— Ийе. Чүге дизе олар «Мен тыва мен» деп чүгле чугаалап чоруур эвес, а тыва мен деп сагыш-сеткили-биле миннип, билип чорзун дээш, адаан мен.

— Өг-бүлеңерде кандыг дылга чугаалажып турар силер?

— Мен ажы-төлүм-биле колдуунда англи дылга, а өөм ишти Света тыва дылга чугаалажыр. Бистиң өг-бүледе орус дыл арай-ла берге айтырыг бооп кээр. Чүге дизе бистер хөй кезиинде бажыңывыста тывалап азы англилеп чугаалажыр бис. Улуг уругларывыс школага өөренип эге­лээш, ам орус дылды эки өөренип эгелээн. Оглум Шомаадыр чаа-ла уруглар сады барып эгелээн болгаш, хүннүң-не бир-ле орус сөс өөренип алган кээр-дир.

— Дылдар дугайында чугаалажы бергенивисте, Кызылдың уруглар садтарында база школаларда кол кичээлдерни орус дылга эрттирип турарынга чөпшээрежир-дир силер бе?

— Ортун кызым Чочагай уран чүүл школазынга бирги класска өөренип эгелээрге, ада-иелер хуралдааш, кол эртемнерни кандыг дылга өөредир дуга­йында чугаалашкаш, хөй кезии орус дылга эрттирер деп санал­даан. Мен ол ада-иелерни чогум билип тур мен, олар ажы-төлүнүң келир үезин бодап, көдээ черден келген уруу хоорайга орус дылды эки өөренип алзын деп бодаар-ла ыйнаан.

Мээң хомудаксап турар чүүлүм, тывалар бодунуң төрээн дылын «өлүрүп» турар-дыр. Уруг садиктен эгелеп, бичии чажындан делегейже көрүжүн бодунуң төрээн дылынга илередип шыдаар кылдыр өөренир. Билир мен, орус дыл херек. Россия улуг чурт, ында чеже аңгы дылдар бар. 200 муң борбак буурай чон төрээн дылын камгалаар болза эки. Тыва дылдың чаражы, каазы чидип турар.

Мени тывалар «арыг тывалаар-дыр сен» дээрге, чамдыкта меңээ хомуданчыг апаар. Тыва кижи бүрүзү төрээн дылынга арыг чугаалап билир ужурлуг болгай.

«Ажы-төлүңер чүге тывалавас, орус­таарыл?» деп айтырарга, «садикте орус­тап өөредип турар» дээр-дир. База бир чылдагаан, тыва «ө, ү, ң» деп үжүктерни каяа-даа, чижээлээрге, интернетке азы кайы-бир чарлалдарга ажыглавас «о, у, н» орус үжүктер бижип турар. Тыва үжүктер салыптарынга ында берге чүве чок, тыва үжүкче киириптеринден чалгаараар, херекке албас, тоомча чок чорук-тур. ТР-ниң Культура яамызының даштында бир улуг чарлалда «Тыванын аалчыларынга хундуткел чылы» деп каан боор-дур. Бир катап бистиң Тыва төптүң чемненир черинге бир кижи анаа-ла боданмайн-даа: «Дуу ложканы ап бериңерем» — дээрге, мен: «Бистиң төпте ложка чок» — дээримге, ол кижи: «А дуу чүү чүвел?» — дээрге: «Бо дээр­ге омааштар-дыр» — деп, харыылаан мен. «Тыва дылдың эдилекчи бүрүзү — тыва дылдың камгалакчызы» дээн ышкаш, бо чүгле эртемденнерге, тыва дыл башкыларынга хамааржыр чидиг айтырыг эвес, а дылын камгалаары тыва кижи бүрүзүнүң хүлээлгези-дир. Чаш кижиниң бир дугаар сөзү «авай», а ийи дугаар сөзү «ачай», ол бир дугаар сөстерин адап билбес болза, дараазында канчаарыл?

— Чаңгыс талалавайн, «алдын ортузун» тып, кайы-даа дылды эки билир кылдыр өөредирин чедип алыр дээш, башкылар ажылдап турар болгай.

— Ийе, ол шын. Чаңгыс черге турбайн, үе сайзырап турар. Ооң-биле кады дыл-домаавыс база сайзыраар. Бистер шупту дөмей болур ужурлуг бис деп билиг шын эвес. Кандыг-даа чүүл чаңгыс аайланырга, хоралыг. Коданга мал-маганның өзүлдези, кадыкшылы эки болзун дээш, хан солуштурулгазы кылып, уксаазын экижидер болгай.

Төөгүде мээң эң-не хүн­дү­лээрим, мөгеер кижим Американың 16-гы Президентизи Авраам Линкольн. Ол америк чоннуң национал маадыры, кулданыышкынны узуткаан президент. Ол бодунуң сайыттарынга көрүжү көңгүс өске, удур партияларның кежигүннерин шилип, чаңгыс сорулгалыг ажылдаарынче кыйгырган. Көрүшпейн турган улусту демнештирген.

— Ам бо үеде, ажылдан аңгыда, чүнү кылып турар силер?

— Ыраккы Каа-Хемде чер бажыңны чуржум-биле тудуп алдым. Бажың тудуп тургаш, даш-биле ажылдаарымга, меңээ солун, эки болган. Ынчангаш бажыңымны бетон блоктар, тууйбу-биле тудуп үндүрүп алдым. Ам чаа сонуургалым — сотталыг телефоннар септеп, кылып тур мен.

— Тывага 13 чыл чурттааш, тыва чоннуң кандыг чаңчылдарын онзазынар-дыр силер?

— Тывалар төрелзирек, ырак-даа төрелдери-биле эдержип чоруурун магадаар мен. Ырак, көдээ аалга келген аалчызын, ылаңгыя төрелдерин уткуп-хүлээп, хоюн-даа дөгерип бээр онзагай чаңчылдыг. А бистерде ындыг эвес, 1-2 салгал дамчыштыр төрелдеривисти билбес бис. Америкага кады төрээннер чыглырда, бажың чеже-даа улуг, делгем болза, төрелдери аалчылар бажыңынга хонарлар. Ол дээрге хүндүткел чогунда эвес, культуразында, чаңчылдарында.

Бо үндезин чараш чаңчылдар хоорай чурттакчыларында чоорту чидип бар чыдар, ынчалза-даа үениң аайы-биле эмин эрттир эргижирээн чаңчылдардан база уштунар болза эки. Бистиң Тыва үндезин культура төвүнүң кылып-ла турар кол сорулгавыс ол — хоорай биле көдээниң эки чаңчылдарын шилип, багай чүүлдерден адырлып, эки чаңчылдарны мөөңнештирери.

Мен көргеш, сонуургаарым дыка чараш, ханы уткалыг бир чурук бар. Демдек (символ) кылдыр чураан чурукту көөрге, чер адаанче кире берген дазылдарлыг быжыг терек турар. Ону дедирлендириптерге ылгал чок, будуктары-даа, дазылы-даа. Теректиң дазылы — өгбелеривис, дылывыс, езу-чаңчылдарывыс, будуктары – келир үеже, дээрже, хүнче чүткүл, бүрүлер – бистер, кижилер, а сывы ол-ла бүгүнү аразында дамчыштырып, удур-дедир харылзаштырып турар дээн утка сиңген.

— Кушкаш-оол деп ат кайыын тывылганыл?

— Ооң тывылганы база утказы үш аңгы. Тывага келгеш, каш-ла хонуп турумда, «тыва адың Кушкаш-оол боор» деп, хөөмейжи эжим Андрей Монгуш меңээ ол шола атты тывыскан, ийи­де, кушкаш ышкаш, өске черден ужуп келген, дедир ужуп чоруптар дээн уткалыг,  үште, арын-шырайым шөйбексимээр, кушка дөмей боорга, ынчаар адаан. Ам шору улгады бергенимде, Эзир деп болур (баштактангаш, каттырды).

— Чугаавысты доозуп тура, сөөлгү айтырыым, бо чоокта кандыг онза-солун хемчеглер болур, чүнү белеткеп тур силер?

— 2017 чылда Тыва үндезин культура төвүнүң тургузукчузу, улуг хөөмейживис Конгар-оол Борисович Ондарның чырык адынга Тыва хөгжүм фестивалы эрттирер дээш, аңаа белеткел ажылдарын эгелей бердивис.

 

Шон-биле чугаалажып олурувуста улуг кызы кирип келди. Шончалайның ачазы-биле англи дылга чугаалажырын онзазынып дыңнадым. Ол ачазы-биле чаңгыс хүнде, чаңгыс шакта, минутада төрүттүнген кайгамчык кыс болду. 

Америк өңнүүм-биле кандыг-даа темага чугаалажырга, дыка солун, бодунуң үзел-бодалдарын, көрүжүн, сонуургалдарын шын илередип билир, бүгү талазы-биле салым-чаяанныг, дески кижи болду. Ооң бир интервьюзунда «Сөөлгү үеде дыка хөй чүүлдерже тыва көрүш-биле көөр апардым» дээнинден база үстүнде бижээним ышкаш, езулуг даштыкы болгаш иштики көрүштүг деп чүүлдү ооң-биле чугаалашкаш, билдим. 

Алдынай СОЯН.

№39 “Шын” 2016 чылдың апрель 9

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.