1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

УГУЛЗАЛЫГ ДУС САВАЛАР

Инновация талазы-биле бистиң регионга шуулган эрттирип турган болгаш, арга-дуржулгалыг апарган бис. Үш регионнар аразынга аныяктарның шуулганы бир дугаар биске болганы байырланчыг, чугула болуушкун-дур. Бо шуулган келир чылын Красноярск крайга, оон Хакас Республикага болур дээрзин  ТывКУ-нуң ректору Ольга Хомушку чугаалаан.

Шуулганны сонуургап барып көрген улус аныяктарның тывынгыр, сагынгырын ылап-ла магадап ханмайн турган. Чүгле эксперттерниң эвес, а көрүкчүлерниң онза кичээнгейин ТывКу-нуң Естественно-георграфический факультединиң 3 курузунуң студентилери Кан-Маадыр Хертек, Даң-Хая Хуурак, Шагдыржап Ховалыг, Херел Кара-Сал, Бичелдей Серен-оол, 2-ги курстуң студентилери Начын Куулар, Дозураш Самбуу чаалап алган. Олар «Экология болгаш бойдусту чөптүг ажыглаары» деп угланыышкынга ийиги черни алганнар. Төлевилелдиң ады “Угулзалыг дуска аъш-чем быжырарының технологиязы”, удуртукчу башкызы, Наталья Соднам, техниктиг эртемнерниң кандидады, химия кафедразының доцентизи.

Студентилер ийи хире кечим шай дег, дорт-булуңчук кылдыр дескилеп каан, ортузунда аяк хээлиг, куузумаар өңнүг чүүлдерни, бир талазы кылагар, өске талазы кончуг чараш көккүр өңнүг кадыг саазындан кылган хаптыг чараш суй-белектер делгеп салып алган турганнар. “Бо чүү чүвел?”- деп, келген кижи бүрүзүнүң айтырыы-ла ол. Тайылбырлап чугаалай берзе-ле, ол дээрге ат-сураглыг Дус-Дагның дузу болду. Дөрбелчин дески дусту аъш-чем доораар калбак ыяш орнунга канчаар ажыглаарын көргүзүп турганнар. Калбак дус кырынга чем доораарга, дус аңаа сиңип турар, ынчангаш ону катап дузавас. Аяк хээлиг калбак дусту сковорода орнунга ажыглаар. Дус саваны плита азы газ, суугу, печка демириниң кырынга салгаш, чем кылып чип болур. Чижээ, доорап каан эътти, балыкты изидип каан дус саваже кааптарга, ол бодунуң чаанга, суунга быжа бээр. Оларны база дузавас, чүгле былгаар болгаш аңдара салыр. Чемниң амдан сүүзүнү читпес, харын-даа улам чаагай болур. Ылаңгыя, баардан согажа быжырарынга кончуг таарымчалыг. Дустуң ортузунда угулзаны хайындырып быжырар чемниң суу кыдыынче агып батпазын дээш кылган. Оон аңгыда дустан бичии деспижигеш база чогаадып кылып алганнар. Хайындырган эътти эскеш, дус-деспиге салып каарга, суу агып баткаш, дусту эргизиптер, эът суп чииринге тааржыр.

Шаг-төөгүден бээр чоннуң аъш-чемге холуурунга болгаш кужурзураар мал-маганга чылгадып ажыглап чораан кызыл-дузу, амгы үениң аайы-биле хары-угда ёзулуг экопродукт болгаш чем кылыр сава, суй-белек апарганы ол. Төлевиледиң авторлары аныяк оолдар Дус-Дагдан боттары дусту барып казып алгаш, эртемден башкызының удуртулгазы-биле кандыг чемни канчаар быжырарын, ооң изигчылыы кайы-хире тепературалыг боорун, дус саваларны канчаар аштап-арыглаарындан бээр шупту талазын шинчилээш, инструкциязын тургузуп алганнар. Чогаадыкчы тывынгыр арга-биле кылган угулзалыг дус саваны чүгле бажыңнарынга эвес, экологтуг аъш-чем кылып садар кафелерге, рестораннарга ажыглаары чугула. Чүге дээрге Дус-Дагның кызыл-дузун  аъш-чемге ажыглаар дустуң “дээди”, “бирги”, “ийиги” сорттарынга дүгжүп турарын эртемденнер шинчилээш түңнелди үндүргеннер.

Конкурска киржири-биле делгелгеге салып каан турган узулгалыг чараш дус саваларны улустар баш удур садып алгаш, ону ап алыр дээш, шуулганның доостурун манап турганнар.

“Көдээ ажыл-агыйының болгаш болбаазырадыр үлетпүрнүң инновациялары” угланыышкынга ТывКУ-нуң студентилери Өлзей Балчий-оол, Айслана Бады, Амелия Ховалыг, Кара-Кат Чалбаа ийиги черни алган. Олар хой эъдинге черлик кулчаны холуп тургаш, изиг буска ыштап быжырар арга дугайында төлевилелди бараалгатканнар. Удуртукчу башкызы Рада Ооржак көдээ ажыл-агый эртемниң кандидады, технология кафедразының доцентизи.

Эртемни, бойдусту, арга-дуржулганы хөгжүлде-биле катай хаара шинчилеп тургаш кылган, онзагай ажылдарның бирээзи ˗ Кыдат медицинаның ховар үнүштерин университеттиң Ботаниктиг садынга көжүрүп тарыырының технологиязы деп төлевилел. Чүгле Кыдатта өзүп турар үнүштерни аңаа өстүрүп тарып тургаш, студентилер Даяна Чандан, Ай-Кара Монгуш, Амелия Ховалыг, Кара-Кат-Чалбаа башкылары биология эртемнериниң кандидады Николай Дубровскийниң, биология эртемнериниң кандидады Анета Ооржактың билдилиг удуртулгазы-биле шинчилелди кылгаш, технологияны ажылдап кылганнар. Шак ынчаар хөгжүлдениң база бир аргазын тып кылгаш, үшкү черге төлептиг болганы өөрүнчүг.

Шуурганга Сибирь федералдыг университеттен келген студентилериниң организатору Алексей: “Шуулганда Чоннуң культуразы-биле таныжып алырынга, канчаар чурттап амыдырап турарын-даа билип алырынга дузалыг дыка хөй янзы-бүрү солун шөлчүгештер бар-дыр. Дыка сонуургап, магадап көрдүм. Маңаа кажан-даа кээп чорбаан кижиге ол онза солун-дур. Ол силерниң сайзырап хөгжүп турарыңарны база көргүзүп турар. Чаартыкчы ёзу-биле кылган чүүлдер көвей чорду. Хүндүткелдиг уткуп хүлээп алганыңарга сеткилимден өөрүп тур мен. Улуу-биле четтирдим” деп чугаалаан. 

                                                                                                    Рада Демчик

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.