1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧАЛГАА ЧОРУКТАН АРАГАЛААР

Республиканың «Деткимче» ачы-буян­ төвүнүң даргазы Буян Богбалдайович Ооржак.
— «Деткимче» ачы-буян төвү кандыг ажылдар кылып чорудуп турар, ажылыңарның кол угланыышкынын чугаалап бээр силер бе, Буян Богбалдайович?
– «Деткимче» ачы-буян төвү 2003 чылда тургустунган. Ажылывыстың кол угланыыш­кыны – бажың-балгат чок, чер кезип тояап­ чоруур кижилер-биле ажыл чорудар, оларга дүрген дуза, деткимче көргүзери. Эрткен 2016 чылда 246 кижиге ындыг байдалдыг дузаны чедирген. Кандыг дуза дээрге, ол болза келген кижини арыглап-аштаар, халдавырлыг аарыглар чогун азы барын бадыткап, эмнелге черлеринче анализтерин чорудар, удуур орун-дөжек-биле хандырар, хүнде 4 катап чемгерер, документилери чок болза, ону катап тургузарынга дуза кадар, өске чурттан келген болза (Украина, Армения, Таджикистан дээш өске-даа), Тывага турган деп бадыткалын тургускаш, чуртунче дедир чорудар ажылды кылыр дээш оон-даа өске.
– Ол кижилерни албадал-биле бе, азы кандыг янзылыг илередип тывар. Азы силерниң төпке боттары чедип келир бе?
–Чижээлээрге, эрткен чылын 246 кижиниң 18-зи боттары чедип келген, 13-ү мурнунда бистиң төпке турган, катап келген кижилер боор. Ол ышкаш «Со­циалдыг десант» үезинде ындыг кижилерни тодарадып тыпкаш, төпке эккелгеш, чугаа-беседаны чоруткаш, чүгле боттарының күзели-биле билдириишкинни бижип, «Деткимче» төвүнүң хоойлу езугаар бадылап каан чурумун сагыыр дугайында керээ-биле таныштыргаш, аңаа атты салыптарга, ынчан хүлээп алыр бис. Шагдаа ажылдакчылары база эккеп турар. Бир эвес ындыг кижи эзирик болза, эзириктер сергедир медицина албан черинге сергеткеш, дедир ап алыр.
– Доктаамал кирип турар улус бар бе?
– Катап кээп турар улус бар. Пенсия назылыг кижилерни, бир эвес баар чери чок болза, хоочуннар интернадынче чорудар бис. Пенсия назы четпээн кижилерниң дөргүл-төрелдерин илередип тыпкаш, хүлээдип бээр бис. Оларның аразында аарыг-аржык, улуг аалдан-даа улус турар. Ындыг кижилерден дөргүл-төрели ос­паксырап, хүлээп албайн баар таварылгалар турар.
– Силерниң дузаңар алгаш, амыдыралы шуудап чоруй барган кижилер бар бе?
– Дузаны ап, шын орукче шуудап чоруй барган кижилерниң саны хөй. Бир кижи Москвада амыдырап-чурттап чоруур. Ол 13 чыл дургузунда чер кезип, тояап келген. Бистиң төптүң деткимчезин алгаш, массажист мергежилге өөренип алган. Кызыл хоорайга өрээл арендалап алгаш, кижилерге массаж кылыр дузазын көргүзүп турду. 2010 чылдан тура арага ишпейн ажылдап чорааш, ажыл-агыйлыг херээжен кижи-биле амыдыралын тудуп, эки чурттай бергеннер. 2013 чылда кудазын эрттирди, бисти чалаан. Ам бо хүнде Москвада студент уруунуң уруун алчып, ында ажылдап, чурттап турарлар.
База бир улус Тожу кожууннуң Хамсарада тускай салбырывыска танышкаш, православ хүрээге кудазын эрттирдилер. Олар ам дыка эки чурттап, ажылдап чоруурлар. 30 ажыг ындыг эки, шын орукче катап эглип келген кижилеривис-биле харылзажып чоруур бис. Чамдыктары бис­ке дузазын кадып, деткимчезин көргүзүп чоруур.
– Социал байдалы кандыг кижилер келир-дир?
– Колдуу-ла социал байдалы куду деңнелде кижилер. Ынчалза-даа эртем-билиглиг, харын-даа ийи-даа дээди эртемниг улус таваржыр. Милиция ажылдакчылары, алдарлыг башкылар, ат-алдарлыг культура ажылдакчылары дээш эртем-билиглиг кижилер кээр. Ма­йор, полковник-даа эргелиг кижилер бар, олар эрте пенсияже үнгеш, ажыл-агый чок арткаш, арагалааш, өг-бүлезинден чарылгаш-ла, будалып чоруй барган боор. Бир ажылдакчы, улуг эргелиг, эки амыдырап-чурттап чораан кижи, пенсияже үнгеш, арага-дарыга сундугуп, өг-бүлезинге халалыг апаарга, үндүр ойладыпкан. Ийи чыл ажыг чер кезип, тояап, бистиң төптүң деткимчезин ап келди. Сөөлүнде ажы-төлү улгадып, ажыл-агыйлыг кижилер апаргаш, ачазын дедир ап алган. Ол дээрге-ле чаңгыс шын эвес базым кылганы диин. Yш аарыг – чалгаа чорук, арагалаашкын, кем-херек үүлгедири. Чалгаа, ажыл кылбас чоруктан хостуг үе тыптырга арагалаар, арагалаашкынның түңнелинде кем-херек үүлгедир.
– Мындыг чүүлдерни эвээжедир дизе, чүнү кылырыл?
– Бистиң ажылывыстың база бир кол угланыышкыны – профилактика ажылын чорудары. Тываның хоочуннар эвилелиниң «Чырык күзел» ансамбли-биле республиканың кожууннарынче үнүүшкүннер кылып эгелээн бис. Кызыл, Чаа-Хөл, Сүт-Хөл, Эрзин, Тес-Хем кожууннарже четтивис. Республика хүнү эртерге, Мөңгүн-Тайга, Өвүр кожууннарже чедер сорулгалыг бис. Кожууннарга баргаш, чон аразынга эки, кадык чуртталга дугайында лекция-беседаларны чорудуп турар. Чижээ, арага-дары чок кудалар, дойлар эрттирериниң дугайында лекция-беседалар кылгаш, төнчүзүнде «Чырык күзел» ансамбли концерттин бараалгадып турду.
– Чурттаар бажың-балгат чок, бомжулар дээр кижилер саны чежел?
– 2003 чылда 1960 кижи турган болза, 2016 чылдың көргүзүү-биле 270 ажыг кижи болуп турар. Кожууннарда шуут чок дээн, а херек кырында дөмей бар диин. Чоокта чаа Тожудан бир хамаатыны эккелди. Ак-Довурак, Чаа-Хөлден эккеп турар. Ынчангаш кожууннарда ындыг кижилерни үе-шаанда илередип, оларның-биле ажылды чорудуп, херек болза бистиң ажылдакчыларывыс, психологтарывыс-биле харылзажып, үезинде хемчээн алыры күзенчиг.
– Хөй-ниити организациялары-биле ажылдап турар силер бе?
– Ийе. Тываның хоочуннар, Инвалидтер, ИХЯ-ның хоочуннар эвилели дээн ышкаш хөй-ниити организацияларның удуртукчулары шупту бистиң чөвүлел кежигүннери.
– Ажыл-агый, чурттаар чери чок кижилерни ажылдадып алыр улус база турар болгай?
– Ийе, ындыг ажылды база чорудуп турдувус. Аъш-чем-биле, удуур-чыдар черин, айда алыр шалыңын хандырар дээн чижектиг керээни чаргаш, ажылдадып, чурттадып алыр. Ол кижи оон шуудап чоруй баар.
Чайгы үеде «Ажыл-агыйжы коммуна» кылып турар бис. Күш-ажыл яамызының негелдези езугаар 2014-2016 чылдарда Таңды кожууннуң девискээринге апрель айдан октябрь айга чедир ногаа тарыыр, ажаар ажылдарны чорудуп турдувус. Пенсия назыны четпээн кижилер-биле керээ чаргаш, шөлге апаргаш, ажылдадып, акша-шалыңын төлеп берип турдувус.
– Ам ол ажыл чүге турупканыл?
– Ол ажыл чедиишкинниг чоруп турду. Таңды кожуун чагыргазы ол шөлүвүстү бир сайгарлыкчы кижиге берипкенинден ол ажылывыс шуудавайн барган. Ынчалза-даа ол дуржулгавысты ам-даа уламчылаар дээш ажылдарны чорудуп тур бис. Балгазынның октаттынган фермазынга келир чылын катап тургузар сорулга мурнувуста салдынган. Ол ышкаш Тожу кожуун девискээринде Хамсарада салбырывыс бар. Чайгы үеде кат, мөөгү чыыр ажылдар, кышкы үеде балыктаар, ыяш белеткээр ажылдарга хаара тудуп турар бис. Чижээлээрге, эрткен чылын көк-кат, киш-кулааны чыггаш, бүдүрген продукциявысты хоочуннар интернаттарынче тарадып, чамдыызын садып-сааргаш, деткимче төвүнге кээр кижилеривиске идик-хеп дээш янзы-бүрү херек чүүлдерни садып аптар аргалыг бис.
Бо чылгы планывыс-биле пилорама ажылдадып алган бис. Хамсарада салбырывыста медицина пунктузу, столовая, аалчылар бажыңы тудуп алдывыс. Ол бүгүнү реабилитация эртип турар кижилеривистиң күжү-биле кылган. 
– Силерниң төпке реабилитацияны кайы хире үе иштинде эртер ужурлугул?
– Алды ай иштинде. Бо хүнде 66 кижиге деткимчевис көргүзүп турар бис. 18 кижи шуут арага ишпейн турар. Наркологиядан 15 кижини үндүрүп алган бис. Арагадан эмнедири бир берге айтырыг. Кижилерниң амыдыралынга ажы-төлүн өөредип алырынга, машина мунар чөпшээрел, боо чөпшээрели дээн ышкаш өске-даа чүүлдерге шаптараазыннар тургустунуп турар. 
– Чоок кожууннарга бомж кижилерге реабилитация салбырларын ажыдар болза кандыгыл?
– Ол база шын айтырыг. Ону шиитпирлээрде, кол чүве – акша-көпеек айтырыы.
Ийи неделя бурунгаар Чазак-биле рейд эрттиргенивис түңнелинде, чүгле 2 бомж илерээн. А артканнары бо кудумчуларда арагалап кылаштажып турар кижилер бажың-балгаттыг, документилери бар боор. Бистер чүгле бажың-балгат чок, чер кезип, тояап чоруур кижилер-биле ажылдаар бис.
– Ынчаарга бомжтар чок бооп турар ышкажыл?
– Тодарадып кээрге, кире бээр чери бар боор. Ооң түңнели-биле бистиң ажылывысты прокуратура чери хамаатыларның эрге-ажыы дээш үргүлчү хынап турар. 
– Эр азы херээжен кижилер хөй кээр-дир бе? Кирип турар кижилерниң назы-хары?
– Хөй кезиинде эр кижилер кээр. Назы-хары чылдан чылче аныяк апар чыдар. 2007-2008 чылдарда 40-50 хар үези кижилер хөй кээр турган болза, ам 20-35 хар назылыг улус база тус чер-чурттакчылары тывалар саны көвүдээн. Ол чүүл биске дүвүрелди оттуруп турар.
– Кудумчуларда бомжтарны чемгерип турарын көөр-дүр бис.
– Хоорай иштинге 6 точкага изиг чем-биле чемгерер ажылды организастап турар бис. Ылаңгыя кыжын 40 градус чедир соой бээрге. Хамсарада салбырывыс биле Калинина 3 б-де төптен аңгыда, хоорайда 146 назылап кыраан, бодун ажаап шыдавастаан кижилеривиске бажыңнарынче чедип, деткимчени көргүзүп турар бис. 12 социал ажылдакчылар оларның идик-хевин, бажың-балгадын аштап-чуур, аъш-чемин садып бээр дээш оон-даа өске ажылдарны керээ езугаар кылып турар.
– Ажылыңар кижилер-биле, ылаңгыя социал байдалы берге чон-биле ажылдаар нарын, берге боорда буянныг ажыл-херекти кылып чоруур-дур силер, Буян Богбалдайович. Айтырыгларывыска харыылап бергениңер дээш четтирдивис. Чымыштыг  ажыл-ижиңерге чедиишкиннерни күзедивис.
Алдынай СОЯН 
чугаалашкан.   

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.