1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧЫЛДАГААНЫ ЧҮДЕ ИРГИ?

Чоокта чаа Москва хоорайда төп телевидениениң журнализи-биле Тывада өскүстерниң дорт эфирге чугаалашкан чугаазын интернет четкизинде “Новости Тувы” бөлүкке салып каан турганын дыка хөй кижи көрүп четтигипкен деп бодаар мен. Видеога тырттыргаш, салып каанын көрдүм. Дараазында хүннерде ол дугайында бижиктер, бир эвес хөөредип чугаалаар болза, интернет долу деп болур. Ында-мында бөлүктерде бот-боттарын бактаан, куду көрген, дорамчылаан кандыг-даа октуг-боолуг дайын-чаадан артык. Ол бүгүнү номчуп көрүп ора, меңээ дыка хөй айтырыглар тургустунуп келген чүве. Ооң соонда-ла өскүстерге бажың айтырыының дугайында өске-даа улус-биле чугаалажып, оларның аңаа хамаарыштыр бодалдарын дыңнадым. Кижи бүрүзү бодунуу-биле аңгы-аңгы бодап чоруур болду. Оларның чамдыктарының бодалдары-биле таныжып көрээли.

Кызыл хоорайның чурттакчызы, хүндүлүг дыштанылгада Раиса Куулар: “Мен бичии турумда баштай авам, ооң соонда ачам удаа-дараа чок болганнар. Авам аар аарыгдан аарааш чок болган соонда, үр-даа болбаанда ачам озал-ондакка таварышкаш база бо өртемчейден бисти каггаш чорупкан. Авам, ачамның кайызының-даа арага-дары ижип, эзирик чораанын сагынмас мен. Ачам суму даргалап чораан. А авам көдээ суурнуң школазының столоваязынга ажылдап чорду. Олар кайызы-даа дыка ажылгыр, кежээ улус чүве. Херимивис иштин долдур ногаа тарып каан турганын бичии кижи дыка сактыр мен. Кады төрээн акы-угбашкылар дөрт кижи бис. Хеймеринден улуу мен. Ынчангы үеде өскүстер амгы үеде дег, күрүнеден материалдыг дузаламчы, деткимче албайн чораан. Ол дугайында чугаа-даа чок турган. Авам, ачамның кады төрээннериниң өглериниң аразынга өзүп келген бис. Эң улуг угбавыс школаны дооскаш, соңгаар бир улуг хоорайже өөренип чорупкан. Эмчи институдун дооскаш, кады өөренип турган чаңгыс курсчузу өске язы-сөөктүг оол-биле өг-бүле тудуп, аңаа чурттап арткан. Ооң соонда акывыс база дээди өөредилге черинче кирип, эртем-билиг чедип алгаш, эки чурттап чор. Бис ийи кыс дуңмалары база акывыс-угбавыстан дудак чок эртем-билигни чедип алгаш, төрээн черивисте чурттап чор бис. Өскүс болгаш, кара чажывыстан тура ажыл-хожулга өөренген бис. Ынчангаш бистиң кайывыс-даа түрегдел көрбээн. Чүге дээрге кезээде ажылдап чордувус. Черле ынчаш, ынчангы үеде чүгле бис эвес, өскүс арткан эш-өөрүвүс чок эвес, бар турган. Оларның аразындан хөй кезии ажылгыр, кежээ, амыдыралчы, эртем-билиглиг, ажыл-хожулдуг чорду. Өскүзүнден өлү берген кижи-даа чок. Харын-даа шупту дыка амыдыралчы, кежээ, угаанныг чораан деп санаар мен.  Шаанда тываларга мындыг чаңчыл турган. Акызы, угбазы, дуңмазы дээн ышкаш чоок улузу чок болурга, оларның ажы-төлү өскүс арткан таварылгада, ада-иезиниң төрелдери өскүс уругларны азырап алгаш, өстүр азырап, эртем-билигге чедирип, өглеп-баштап каар чораан. Чок болган төрелиниң ажы-төлүн херекке албайн каапкан деп таварылгалар турбаан.

 Хөй ажы-төлдүг ие Сара Моңгуштуң өскүстерге чурт­таар оран-сава болгаш “Новос­ти Тувы” бөлүкке үнген  дорт дамчыдылгага хамаарыштыр бодалы:

– Өөм ээзи-биле хөй ажы-төлдүг өг-бүле-дир бис. Чуртталгавыс иштинде чаңгыс-даа анаа олурбаан бис. Күрүнеге ажылдап-ла, ажылдап-ла чораан. Ажы-төлүвүвүстү өстүр азырап, эртем-билигге чедирип алыр дээш кызып-ла чоруур бис. Ажы-төлүвүс эртем-билигни чедип, ажылдап-хожулдап чорлар. Ынчалза-даа төл бүрүзүнге бажың садып бээр арга-ши­нээвис, чеже-даа ажылдап чорзувусса, чок-тур. Күрүнениң өскүстерге чурттаар оран-сава бээр деп аазаашкыны, берип эгелей бергенин эки деп санаар мен. Ынчалза-даа сөөлгү үеде шак ол өскүстерниң тура ха­лыышкынын көргеш, кайгап ханмас кижи-дир мен. Сактырга, бо чырык өртемчей кырында чүгле олар бар-даа ышкаш апаар. Бир эвес күрүне чүгле өскүстерге бажың-балгат бээр чүве болза, а өске бис ышкаш хөй ажы-төлдүг өг-бүлелер күрүнеге херекчок апаар эвес-тир бе? Ол өскүстер бис дээш тура халыышкын кылып турар улустуң аразында кижи ортузу чедип, дөртен хар чеде берген улус база бар боор чорду. Бажың ээлчээнге туруп-даа алгаш, боттары чүге ажылдавас ирги? Оларның аразында каш-ла санныг улус ажыл-хожулдуг болур. Ынча назы-харга чедир ажылдаваска, ижер-чиир чем чок, кедер хеп чок, чурттаар оран-сава чок болбайн канчаар. Оларны таптыг көөр чүве болза, ада-иези арагалап чорааш, ажы-төлүн бо чырык өртемчей кырынга өскүс каапкаш, өлген улус база хөй болдур ийин. А бир чамдыызының ада-иези дириг бар, бир-ле черде чурттап чоруур улус база бар  боор деп дыңнаан мен. Амгы үениң өскүстери бичиизинден тура күрүнеге азырадып, азырадыкчы хөөнче кире берген болгаш, улуг амыдыралче кирипкеш, ажыл-хожул билбес улус база болу бээр деп бодаар мен. Мээң хууда бодалым-дыр.

Күрүнеден чурттаар оран-сава алыр даңзыда бижиттирип алган ада-иези чок өскүс кижиниң (адын адавазын дилээн) бо айтырыгга хамаарыштыр бодалы:

– Халас бажың алыр ээлчегде даңзыга шагда-ла бижиттирип алган мен. Мынчага чедир кандыг-даа түңнел чок. Тура халыыш­кын кылып турар аныяк­тарга катчып, оларны деткип тур мен. Манаары шыланчыг-даа апарды. Бажың алган улустуң аразында езулуг өскүс эвес, а ада-иези үзүк-соксаал чокка арагалааш, ада-ие эргезин казыттыргаш, кудумчу кезип арагалап кылаштап чоруур улус база бар. Чамдык суурларда өскүстерге дээш туткан бажыңнар ээн турар. Боттарының чурттаар оран-савазы бар “өскүс” аттыг улус бажыңнарны кандыг-ла-бир арга-биле, таныш-көрүш дузазы-биле ап алгаш, арендада бергилеп каан азы бир-ле төрелдерин чурттадып каан таварылгалар база бар. А езулуг берге байдалда улус ам-даа манаашкында.

Түңнел сөс: 

Бичиизинден өскүс арткаш, амыдыралга торулбаан улустуң, хөй-ажы-төлдүг өг-бүлениң, кү­рү­неден бажың алыр дээш, манап турар өскүс кижиниң дээш шуптузунуң бо айтырыгга хамаа­рыштыр бодалдары-биле таныштывыс. Кижи бүрүзү бодалын хостуг илередип болур эргелиг.

Сөөлгү үеде чуртка өскер­лиишкиннер болган соонда, өскүстерже улуг кичээнгейни салып эгелээн. Ону канчап багай дээр боор. Ол бүгү дыка эки. Ынчалза-даа өскүстерге чурттаар оран-сава айтырыы сөөлгү үеде ниитилелди дүвүредип, хөлзедип, кижи бүрүзүн бодандырып турар айтырыг апарганының чылдагааны чүде ирги?

Айдың ОНДАР.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.