1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

Шагаа бүдүүзүнүң ужуражыышкыны

ТР-ниң Национал школаны хөгжүдер институттуң методист башкызы, РФ-тиң ниити өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы, ТР-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү Лидия Ооржак Шагаа бүдүүзүнде Тываның Улустуң чогаалчызы А.А. Даржай-биле ужурашкаш, интервьюну алган.

ЛО:  — Тыва чоннуң улуг байырлалы – Шагаа бүдүүзүнде Силерге ужуражып, сүттүг шайыңар аартап, аяаңар эриин эрнимге үстүрер аас-кежиктиг кижи болуп тур мен, Александр Александрович. Эрги чылды үдеп тура, кижи сагыжынга кирбес хир-чам адырлып чыдып кагзын, чаагай үүле, кежик бажывыс дозуп келир болзун деп йөрээл салып, чалбарыыр, мындыг-ла болгай бис. Чиик, чаагай-ла олур силер бе?

АД:  — Мен база силерниң келгениңерге өөрүп ор мен, бо чаа чылда чылым кирер кижи болгай мен, Мечи чылдыг мен. Ынчангаш бо Шагаа байырлалы меңээ онзагай.

ЛО:  — Эрткен чыл бүгү Рос­сия­га Чогаал чылы кылдыр чарлаттынып эрткен болгай, ол чылда кандыг үүже-дүжүттүг болдуңар, тыва чогаалдың сай­зыралының дугайында бодалыңар кандыгыл, Александр Александрович? 

АД:—Ийе, Россия Федера­циязының Президентизи В.В. Путинниң чарлыы-биле 2015 чыл Чогаал чылы бооп чарлаттынып эрткен чүве болгай. Ажыы-биле чугаалаарга, Тывага чогаал чылының түңнелин албан-езузу-биле түңнээнин дыңнавадым. Чогаалчылар эвилелиниң шугуму-биле-даа, чогаалга хамаарышкан кижилер-даа түңнел үндүрбеди. Азы мен ону дыңнавааным ол бе?

Чогаалчы кижиге, тудугжу кижиге тууйбу-биле бажың тудуп үндүрери ышкаш, бир дугаарында сөс чугула. Бодал сөсче хуулар, сөс поэтиктиг овур-хевирже шилчиир, овур-хевирлиг шимчээшкинден чогаал үнер болганда, чогаал болгаш ооң үнезиниң, ниитилел хөгжүлдезинге салдарының дугайында арга-дуржулгазын, сүмезин аразында сүмележип чорууру чугула.Бисте, ажыы-биле чугаалаарга, сайгарылгалыг чугаалажыышкыннар-даа чок мындыг улус-тур бис. Музей-даа, Үндезин культура төвү-даа бар улус-тур бис, аңаа чыглып алгаш, ажык чугаа кылып, төгерик столдар чүге эрттирип болбас бис. Мария Күжүгет бодунуң хире шаа-биле ажылдап турар кижи-дир. Ажылында, литературлуг музейде, чоруп турар деп бодаар мен. Тыва чогаалдың сарыг шайы ында хайнып турар деп билип орар мен.

Тыва чогаалдың деңнелин, тыва дылдың сайзыралын салгалдарга арттырар ажылга чогаалчыларның үнү  улуг болганда, бодувустуң үлүүвүстү киириштирип турар ышкажыл бис. Ооң төнчү утка-хөөнү, бодалы номчукчуга чедип турар бе? Сорулгавыс чедип ап турар бис бе?” Улуг төлевилелдер бар, түңнелдер үнүп турар, а сагыш-сеткил талазы-биле чедир ажылдаар ужурлуг улус-тур бис ийин. Бистер, чогаалчылар, бодувус үнүвүс-биле, уран-чечен сөзүвүс-биле, сөстүң, дылдың уран күжүн киириштирип тургаш, чечен чогаалдың шын деңнелинге чедир ажыл­даар ужурлуг бис.

Амгы шагның болбаазын сайзыраңгай үезинде, компьютерлер, интернет, электроннуг номнар тарап, ажыглаттынып турар үеде, номнарның, чогаалдарның шынарын бедидип, аныяк чогаалчылар канчаар ажылдаар ужурлугул дээрзинче кичээнгейни улгаттырыр.

ЛО: — Тыва дыл хүнү ба­йырлал бадылаттынган, ол биске дыка өөрүнчүг...

АД:—Эрткен чылдың төнчүзүнде төрээн дыл хүнүнүң дугайында санал кииртинген турган чүве. 2011 чылдың июнь 6-да Д.Медведев орус дылды хөй национал чоннуг Россияның хамаатыларының хумагалаар, деткиир, сайзырадыр культурлуг болгаш сагыш-сеткил өнчүзү кылдыр чарлааш, улуг орус чо­гаалчы А.Пушкинниң төрүттүнген хүнү – июнь 6-ның хүнүн Орус дыл хүнү кылдыр чарлаан болгай, октябрь 20 — алтай дылдың хүнү кылдыр бадылаттынган болгай.

Тыва дыл байырлалы чүге туруп болбазыл? Бистиң Тывавыс девискээри эрте-бурунгу көжээ бижиктер-биле байлак.Улуг-Хем ыйгылаажынга турган төөгүлүг тураскаалдар суг адаан­че кире берген болгай, мээң төрээн черимниң девискээриниң байлаа хөөлбек далай адаанче кире бергени сагыш өйүп чоруур аарышкым-дыр. Тыва дыл эрте-бурунгу дыл болганда, ооң байлаан кадагалаар, салгалга арттырар айтырыг хүннүң чугула айтырыы болур ужурлуг. Чазак Даргазы база оралакчы даргалар-биле ужуражылга үезинде тыва дыл хүнүн байырлап эрттирерин хоойлужударының дугайында айтырыгны көдүрүп, ажыктыг чугаа кылганывыс түңнелинде, бо чылдың бир айның 20-ниң хүнүнде үндүрген чарлыы-биле ноябрь 1-ниң хүнүн Тыва дыл хүнү деп бадыткап кагды. Ол кончуг өөрүнчүг медээ болду. Ук байырлалды чаңгыс хүн эрттирип, байырлап каар дивээн, байырлалдың ужур-утказын, уг-шиин канчаар-даа кылып ап болур. Башкылардан, тыва дылга хамаарышкан улустан кончуг хамааржыр чүве-дир. Чылдырып-даа ап болур, ында кем-буруу чок.

ЛО:  — Силер ук хүннү октябрь 7 кылдыр сүмелээн турган болгай силер, а ноябрь 1-ниң хүнүн “Тыва дыл хүнү” кылдыр бадылаан чарлык үнген болгай. Аңаа хамаарыштыр Силерниң бодалыңар кандыгыл?

АД:  — Кижиниң эң-не чугула байырлалы –ооң төрүттүнген хүнү болур болгай. Хүн ка­раан көрүп, чырык өртемчейге чурттаары дег өөрүшкү кайда боор. Кижиниң авазынга буяны төттүнмес: өөрээнде, “авай” дээр бис, кортканывыста, хомудаанда, “авай” дээр бис.  Тыва дылдың төрээн хүнүн бадылап кааны, кижиниң төрүттүнген хүнү-биле дөмей – өөрүшкү-дүр. Ийе, октябрь 7-ниң хүнүн саналдап киирген кижи мен, сургуулдар, студентилер шупту өөренип турар, сиген-ширбииш кестинген, тараа-быдаа ажааттынган үе-дир. Улуг шүлүкчүвүс С.Б. Пюрбюнуң төрүттүнген хүнү сентябрь 7-ни база саналдаан турдум. А ноябрь 1-ниң хүнүн даргалар боттары шиитпирлеп алганы ол ыйнаан, ону черле билбес мен.

Чазак-чагырганың даргалары саналды ээ көргеннер-дир, дыңнааннар-дыр, эр хейлер, бүгү тыва чоннуң мурнундан “Четтирдим” деп сөглээр-дир мен.

ЛО: — Силерниң бодалыңар-биле классик чогаалчылар деп кымнарны ынча дээр ужурлуг бис?

АД:—Кандыг-даа үеде үне­зин чидирбейн, ылгалып шылгараан чогаалдарны классиктиг деп санаар апаар. С.К. Тока дугайында чөрүлдээлиг айтырыглар үнүп кээр боор, ол тыва чогаалдың классиги бооп артар. С.К.Токаның политиктиг ажыл-чорудулгазының дугайында аңгы үнелел турар. Делегейге тыва чогаалды алдаржыткан чогаалы бар-дыр, үениң негелдези-биле бижиттинген. К.-Э.Кудажының “Уйгу чок Улуг-Хем” деп 4 томнуг чогаалын М.А.Шолоховтуң “Тихий Дон” деп чогаалын ол-ла хевээр үлегерлеп бижээн кижи-дир дивес болгай бис, амыдыралдың, үениң хөгжүлдезиниң эртер оруу ол турган. Ындыг хевирлиг чогаалдар орус болгаш национал литературада бар.

Чогаалчы кижи чон аразынче кирер, хөй кижилер-биле харылзаалыг ажылдап чоруур болганда, ооң ажыл-чорудулгазы чоннуу-биле сырый холбаалыг. Чоокта чаа «аъдының бажы хоя берген» шыырак шүлүкчү Алексей Бегзин-оол-дур. Ооң чогаалдарынга чон ынак, сонуургаар, чүге дээрге бижиттинген дылы чоннуу, бөдүүн. Кончуг билдингири-биле бөдүүн дылда бижиттинген бол, ооң чогаалының артында кончуг ханы, философчу утка-шынар кирип чыдар. Алексей Бегзин-оол ТР-ниң Чогаалчылар эвилелиниң-даа, РФ-тиң ЧЭ-ниң-даа кежигүнү эвес болган. Ол чүл ол? Каш-каш даргалар солчуп каап­кан Чогаалчылар эвилелиниң эки ажылы бе?

Ынчангаш үне­лежип, сайгаржып чорааны дээре. Ол чогаал бижииринге мергежиириниң, бот-боттарындан өөре­нириниң бир хевири-дир.

ЛО: — Александр Александрович, ча­ны­ңарда Мария Дон­гаковнаның сагыш-човаашкынын бо ки­жи кыдыындан көрүп, эскерип ора, шыдамыын, топтуун магадап ханмас...

АД: — Мен бодум безин ону кайгап орар мен. Дүн-хүн чок мээң чанымда-ла, дыштанып турары та кажан кижи бо, дыштанып турар үези-даа чок кижи боор ийин бо. Өске кижиниң уруу-дур бо. Чүү деп салым-чолда, үүледе ону кызагдап алган чоруур кижи ийик мен. Ол дугайында шүлүүм-даа бар. Аныяаңдан бээр бодуңнуң мага-бодуңну, сагыш-сеткилиңни меңээ өргүпкеш, хараадап чор сен бе? Сеңээ дужа бээр, сени мынчаар хилинчектээр болганымны билген турган болзумза, душчу бээр  салым-чолувус оруун боогдап, өске орукту тып аар ийик мен деп.

ЛО: — Өске кижиниң уруун дөмей-ле чогаалчы кижиниң аалының ишти болур чолга кызаар турган болгай Силер...

АД: — (Каттыргаш) Мен Мария Донгаковнаның хамааты акт езугаар өөнүң ээзи болур эргеден уштунгаш, шагда-ла ооң улуг «оглу» апарган кижи-дир мен ийин. Аарый бээрге, азыраар, грипптей бээрге, сагыш човаар, аъжын-чемин  мурнунга каап бээр, хирлени берген идик-хевин чуп бээр, шынап-ла, дүне-хүндүс-даа дивес кижи дээш сагыш-човаан орар эриг баарлыг. Өрем улуг. Ындыг эриг баарлыг кижилер эңдере чүве-дир ийин, ам бе­зин бо орус дыл кырында чырык көрүп үнүп чыдар, шүлүктер болгаш калбак чогаал чыындызын Урана Делгер-ооловна, Уран Алдын-ооловна дуңмаларым эмиглежип кылып үндүрдүлер, оларга канчап мөгейбезил?! Ындыг эриг баарлыг, энерел сеткилдиг кижилер хөй, оларның ол буянныг аажы-чаңын соксадып шыдавас бис, оларның мөзүзү ол. Мария Донгаковнаны соксадып-даа шыдавас бис. Ол аныяандан-на мөзү-бүдүжүн салбаан.

Кыраан тудум, бо кижиге өг-бүле аразында харылзаа улам чоок апарып, херээжен кижиниң өөнүң ээзинге хамаарылгазы ава сеткилче хуулуп, кижиге хумагалыы ажы-төлден артык апаар-дыр дээрзин эскерип орар апаар-дыр мен. Ону улуг буян дивейн, чүнү улуг буян дээр бис.

Адар-Төште үнген улуг ой аксында хем бар. Ол хемде соолбас суг бар, аржаан. Ак-Хем деп хемниң адын адавас, Чайыннааш-Хем, Чайыннааш-Даг деп ойзу аарак чүдүп, ак сүдүм, ак шайым чажып йөрээп чоруур чүвем ол. Оран-таңдыга чүдүп тейлевейн канчаар, оран-делегей-даа, шажын-даа дөмей. Угумда 60 маадыр уктуг кырган-авам талазындан Монгуш Оттук деп өгбем бар, ол өгбемниң кады төрээн хеймер дуңмазы Шевер Хелиң деп кижи 104 харлыынга чедир чурттаан. Ооң дугайында кыскажак тоожуну чогаалчы А.Тамба-Сүрүң “Монгуш Оттук” деп тоожузунда бижээн кижи. Шеми-Аксы, Сүт-Хөл, Бора-Тайга, Ак-Даш, Хорум-Даг ол ынчаар чурттап чораан улус ол, кырган-авам талазындан төрел-бөлүк. Ындыг улуг назылыг улустар бар, ынчаар, узун назылыг чурттап боор чүве-дир, чонум. Кара бодал-биле бажывыс иштевейн, оран-таңдывыска чалбарып, энерел сеткил-биле хөңнүвүс иштеп чоруулу деп аныяктарга чагыым бо.

Чогаалга хамаарыштыр чугаа­лаар чүве болза, анаа аяннап каан одуруглар бижиири, ону номчукчуга чедириксээри эвес, одуруг артында кандыг бодал, чүү турарыл, бо хана (ханаже айыт­каш) артында кандыг амыдырал хайнып турарын, номчукчу билиптер болза,ол чогаал-дыр деп билир мен.

Сеткилимге таарышпас чүве. Чогаал, уран чүүл ажыл­дакчыларының аразында мындыг кижилер тыптып келген. Дириг оргаш, эрте мөңгежиирин бодай бергеш, боттарының адын бир-ле чүвеге адаттырып аар. Диригге мөңгежирээн херээ чүл? Ийи-даа катап ындыг чүвеге мени чыгап кээрге, бодалдарым илереттим: “Өршээп көрүңер, дириг кижи-дир мен. Чүнү-даа үүлгедип болур мен. Ам-даа чурттаксап чор мен”. Дириг адын мөңгежидери мээң сеткилимге кирбес чүве-дир ол. Мөңге амыдырал боду чайгаар туруп кээр ышкажыл, ону тайылбырлап канчаар мен.

ЛО: — Александр Александр­ович тыва чонга Силерниң мурнуңардан Шагаа бүдүүзүнүң йөрээли кандыг боор ирги?

АД: — Чаңгыс-ла күзелдиг кижи мен. Арат-чонум, улуг-бичии ха-дуңмам, ажы-төлүм, өөм ишти, эш-өөрүм – бүгү-ле чонумнуң олча-омаа элбек-ле, аас-кежии арбын, үнүп орар Мечи чылы Хой чылындан көвей байлакшыл, элбекшил-сегеримни чонумга хайырлаар болзунам деп йөрээвишаан, кадык-ла бооп көрүңер деп катап-катап күзээр кижи-дир мен. Кижи амытанның угаанныы-даа, мелегейи-даа кончуг боор чүве-дир ийин, кол-ла чүве аразында деткижип, кижиниң чүгле багын сурап эвес, ооң экизин эскерип, энерел сеткил хөлбеңейнип-ле чоруур болзун.

  Лидия ООРЖАК  чугаалашкан.

“Шын” №13 2016 чылдың февраль 9

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.