1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭРЕС КАРА-САЛ ШҮҮЛГЕН

Февраль 3-те найысылал Кызылда «Херел» спорт залынга Шагаа байырлалынга тураскааткан Тываның эң шыырак мөгелериниң бирги чери дээш, Шагаа хүрежиниң чемпиону ат дээш  хүреш маргылдаазы болуп эрткен. Аңаа 114 улуг база аныяк мөгелер киришкен.
Тыва чон хүрешке ханындан ынак. Ылаңгыя Наадым болгаш Шагаа хүрештеринге үргүлчү эң-не хөй көрүкчүлер, аарыкчылар чыглыры билдингир болгай. Бо удаада база-ла ындыг болган: спорт залынче чоокшулап орарга-ла, машина-техника кижи эртер чер чок кылдыр ол чоок-кавыда чыскаалыпкан, а «аарыкчылар» залга сыңчыр дээр ужур-даа чок. Озалдап келген болзуңза, хүреш көрүп алырының барымдаазы чөгенчиг.
Арай деп сыңмарлажып кирип кээрге, олут хамаанчок, туруп алыр чер чок. Негей-биле дөмей аар, изиг тонну база бөрттү ужулгаш, холга тудар ужурга таварыштым. Аарыкчыларның тонун  азар база мөгелерниң хеп уштунуп, солуттунар өрээлдери ажылдавайн турар болду. Оода спортчуларга өрээлден аңгылап бээр турган. Ындында-ла олут чедишпес залдың элээн олуттарын мөгелер ээлепкен, чамдык олуттарда оларның идик-хевин бөлүп каан чыдар болду.
Хүрештиң «аарыкчыларынга»  болгаш мөгелерге, ооң организакчыларынга Тыва Республиканың Баштыңы — Чазааның Даргазы Шолбан Кара-оол Шагаа-биле байыр чедиргеш, амыдыралчы аас-кежикти, быжыг кадыкшылды, улуг-улуг чедиишкиннерни күзээн. Бо удаада бичии, тар залга хүреш көөр ужурга таварышкан чыылган чоннуң сагыш-сеткил хөөнүн көдүрүп, 2020 чылдың Шагаа хүрежин ыяап-ла  улуг, делгем, чаа спорт залынга эрттирерин чедип алы­рын кызыдар мен дээрзин чугаалаан. «Ой, та болур, та болбас чаа спорт залы чүве, ооң орнунга Сүбедей спорткомплекизин дүрген септээр турган» дижип, «аарыкчыларның» чамдыызы чигзинип орар болду. Yе саадаар эвес, чыл эрте бээр, көөр-ле бис ыйнаан харын. Чогум сөөлгү үеде тудуг эгелей берген соонда, саат чок, ажыглалга кире берген боору идегелди берип турарын утпаалыңар.
Хүреш эгелээн. Шынап-ла, ону биеэде дег, эгезинден төнчүзүнге чедир көөр арга чок. Даштыгаар үнүп-кирип, арыг агаарга серииттенип алгаш, катап кээп олут азы туруш тыпкаш көөр, мындыг байдалда шыдаштывыс, ам канчаар..
16 мөге артканда залда көрүкчүлерниң саны улам көвүдээн. Мөгелер аразында демисел база улам шыңгыыраан. Бо хүрештиң эгезинден-не аныяк мөге Мөңге-Эртине Куулар (Чөөн-Хемчик кожууннуң Шемиден) хамыкты кайгадып-ла тур. Начын мөге Баткар Баасанны, Арзылаң мөге Маадыр Монгушту салыг аайы-биле октааш, бо аныяк оол 16 мөгениң аразынче киргени ол. Узун, шыырак, кара-хүрең мага-боттуг аныяк мөгениң сүрлүг, чараш деп чүвезин! Бо салыгда ол ТР-ниң Начын мөгези Сонам Соян-биле таварышкан. Хүрежири база кончуг дүрген де, дораан халдап эгелээр. Хеп-хенертен ол Сонам Соянны шелер орта, оозу  аткаарлаза-аткаарлаза, көрүкчүлерниң кырынче кээп дүштү. «Аарыкчылар» шимээн-дааштыы-биле  Мөңге-Эртинеге байыр чедирип шаг болдулар. Чаа-ла 19 харлыг аныяк мөге ынчалдыр 8-че кирген.
Бо салыгда ийи Чаан мөге таварышкан: Эрес Кара-Сал биле Андрей Хертек. Чоок төрел, кады төрээн угбашкылар оолдары бот-боттарын эки билчир болбайн канчаар. Удаткан чок, Андрей Хертек ужур эдертип, таарыштыр тудушкан соонда, дүжүп берген хире, кээп дүштү. Э.Кара-Сал 8-че кирген.
Өвүрнүң мөгези ТР-ниң Начын мөгези Алексей Монгуш Таңды кожууннуң Начын мөгези Мерген Монгуш-биле таварышкан. Бо ийи мөге база таваржып шаг болган. Кайызы-ла ам октаар ирги дижип олурувуста, карак чивеш аразында Мерген Монгуш удурланыкчызын октап кагды.
Эрзин кожууннуң аныяк мөгези Айдаш Саң-Хөөнү көөрге, бичежек, шилгедек дурт-сынныг, ол хиреде ооң күштүүн, чиик адак, авааңгыр деп чүвезин магадап олурувуста, Алик Комбуй-оолду ол октап кагды.
Көшкүн чоннарның бүгү делегей хүре­жинге шүүлген Айдың Монгуштуң онаанга база-ла ат-сураа билдингир апарган шыы­рак мөге Сергелең Ондар таварышкан. Сергелең соксаал чок халдап турза-даа, боду октадып кагды.
Барыын-Хемчиктиң шыырак дээн аныяк­ мөгези Начын Хомушку биле  Сайдаш Монгуш дөрт-хончу чедир тутчуп келгеннер. Чай аразында доза тепкеш, На­чын удурланыкчызын ажып кагды. Өвүрден Аңгыр Куулар база 8-че кирген. Сайын-Белек Түлүш Артыш Ооржакты октаан.
Сес мөге арткан. Бо салыгда чараш хүрешти база-ла Мөңге-Эртине көргүстү. Халдап тура, хенертен Чаан мөге Сайын-Белек Түлүштү ол октааш, 4-че кирген. Ийи Начынны, бир Арзылаң мөгени, бир Чаан мөгени ашканы ол.  Аңгыр Куулар катай каккаш Эрзинниң мөгези Айдаш Саң-Хөөнү октаан. Дурт-сыны-даа, арга-дуржулгазы-даа дең кожуун начыннары Айдың Монгуш (Улуг-Хем) биле Мерген Монгуш (Таңды) ачыр-дачыр тутчуп, ал шаа төнгүже сегиржип келгенде, удурланыкчызын куду шеле соккаш, Айдың тиилеп кагды.  Чаан мөге Эрес Кара-Сал биле Барыын-Хемчиктиң мөгези Начын Хомушку дөрт-хончу, аай-дедир хончу чедир тудушкан, Чаан мөге тиилеп үнген.
Дөрт мөге артканда, Эрес Кара-Салдың онаанга Мөңге-Эртине таварышкан. Көрүкчүлер аныяк мөге дээш «аарып» эгелээнинде кижи кайгаар чүве чок, хүрешке чаа ат, кандыг-бир өскерилге солун-на болгай.  Шаг-шинээ төнгүже тутчуп турар Чаан мөгениң дери, чаашкынныгда дег агып турар, а Мөңге-Эртинеде дер безин чок! Чеже боор, канчаарга-даа арга-дуржулгазы улуг Чаан мөге удурланыкчызын ойтур идип каапты. Ол аразында Аңгыр Кууларны Айдың Монгуш октап каапкан болду.
Ийи мөге арткан: Чаан мөге Эрес Кара-Сал (Сүт-Хөл)база кожуун Начыны Айдың Монгуш (Улуг-Хем). Элээн тутчуп турда, Айдыңга эмчи дузазы херек апарган. Холунда кемдээшкинниг кижи-дир. Дөрт-хончу, аай-дедир хончулажып турар аразында база эмчи херек апарган. Салаа­зы ханзырай берген. Эмчиге шарыдып алган соонда, улаштыр хүрежип кирген. Кадык-шыырак Чаан мөге эптиг үени ажыглап, ажып каапты. Ынчалдыр Шагаа хүрежиниң тулган чемпиону Эрес Кара-Сал болуп, көрүкчүлерниң шимээн-­дааштыг байыр чедириишкининге өөрээн.
Тиилекчилерге шаңналдарны ТР-ниң күш-культура болгаш спорт сайыды Субудай Монгуш тывыскан. 
Светлана БАЛЧЫР,
«Шынның» корр.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.