1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭҢ ХОВАР БЕЛЕК

Март айның төнчүзүнде Тываның политехниктиг техникумунга «Бистиң төрээн чуртувустуң катаптаттынмас төөгүзү» деп чурт-шинчилел мөөрейи болган.
Амгы үеде өзүп олурар чаштарга, сургуулдарга база келир үениң ортумак болгаш дээди өөредилге черлерин доо­зуп турар аныяктарга бодунуң мергежилин эки шиңгээдип, өөредилге шугумунуң негелделерин күүседип, ханы билиг­лиг болурундан аңгыда, аңаа немей бо үениң негелдезинге дүүштүр бодунуң мөзү-шынарын хевирлээр, сагыш-сеткили арыг сергек, аажы-чаңы культурлуг чараш болур дээн ышкаш, бот-кижизидилгени ажыглап, бодун бүгү талазы-биле эки сайзырадып билир кылдыр өөредип чаңчыктырары – кижизидилгениң база бир чугула кезээ болур. 
Бурун шагдан тура кандыг-даа чон төрээн дылын,  төө­гүзүн, культуразын, ужур-чаңчыл­да­рын сагып, шиңгээдип алган, угаа­ны бедик деңнелдиг мөзү-шынарлыг кижини өстүрүп кижизидер үзел-бодалдыг чораан. Бодун хүндүлээр кижи бү­рүзү хөй чоннуң төөгүзүн, чур­тунуң, чонунуң, бодунуң ук-төөгүзүн өөренип билип алган, ону үнелеп билир ужурлуг. Ын­дыг угланыышкынныг сорулга-биле техникумда өөренип турар сургуулдарның база баш­кыларның кичээнгейинге дараазында номчулга мөөрейин угандырган. 
Мөөрейниң кол угланыышкынынга немей уругларның угаан-бодал сайзыралын бедик чадаже көдүреринге номчулганы шын ажыглап, номчаан чүүлүн угаап-шиңгээдип, утказын эки сайгарып билиринге, сактып алырынга база боттарының бодалдарын шын, сайзыраңгай илередип билиринге өөредип, номчулгага сонуургалын, тура-соруун оттурар сорулганы салган. Мөөрейниң киржикчилериниң шинчилеп ажылдаар сонуургалын улгаттырар деп бодалым-биле бодум хуумда номчааш, үнелеп сонуургааным  «Урянхай. Тыва дептер» деп антологияны шилип алган мен. Тываның төөгүзүн бижээн номнар хөй болганда, антологияда Тываның төөгүзүн бижээн эртемденнерниң, чогаал­чыларның, аян-чорукчуларның аңгы-аңгы ховар ажылдарын шуптузун айтып, чырыткан материалдарны кайы номдан ушта бижип кииргенин айытканы, амгы үеде эвээш ажыглаттынып турар сөстерни арыннарда тайылбырлааны  номчукчуга аажок эптиг болуп турар.
Антологияны (янзы-бүрү авторларның дээре чогаал­дарының парлаан чыындызы) Тываның хүндүлүг оглу, Орус географтыг ниитилелдиң даргазы, Россияның Маадыры, армия генералы Сергей Күжүгетович Шойгу тургускан. Ооң удуртулгазы-биле аңгы-аңгы чылдарның дыка хөй эртемденнериниң, чогаалчыларының, аян-чорук­чуларның бүгү Россияның бол­гаш чамдык даштыкы чурт­тарның  архив фондуларындан Тываның төөгүзү болгаш амгы үезинге, культуразынга болгаш езу-чаңчылдарынга, бо хүннерге чедир кадагалаттынып арткан археологтуг тураскаал­дарга хамаарышкан эртем, чыры­дыышкын база публицистиг ажыл­дарны чыып, анализтеп, эртем ажылдарын чорутканы онзагай. Ооң чугаазы-биле, кажан республика дугайында 1924 чылда үнген номда хөй-ле шын эвес бижимелдер барын көргеш, Тываның төөгүзүнге хамаарышкан хөй томнуг антология ажылдарын тургузар бодал төрүттүнген. Төөгүнүң арыннарындан эки-даа багай-даа эрткен болуушкуннарны балап кааптар оралдажыышкыннар турза-даа, политиктиг өскерлиишкиннер болуп турар дүвүрээзинниг берге үелерде Тываның төөгүзү архив фондуларынга чидип, астыгып кагбазы-биле номнуң тургузукчузу дыка хөй материалды чыып алыр аргалыг болган. “Төөгү билбес төөрээр” деп чоннуң мерген угаадыында ханы уткалыг  чугаалаан.
Чеди томнуг антология эртем ажылдакчыларынга, дээди өөредилге черлериниң башкыларынга, көдээ башкыларга, библиотека ажылдакчыларынга, студентилерге, школачыларга, тываларның культуразын болгаш езу-чаңчылдарын сонуургап чоруурларга эң ховар дээн белек-тир. Сергей Күжүгетович республиканың төп, көдээ ном саңнарынга база бүгү школаларга болгаш дээди өөредилге черлеринге бо номнарны халас­ка бергенин демдеглээр апаар.  
Ук мөөрейни бир дугаар Сергей Шойгунуң төрүттүнген хүнүнге тураскаадып 2016 чыл­дың май 16-да  эрттирген. Оон эгелээш бо хүнге чедир үзүктел чок эртип турар. Мөөрейге киржири-биле башкылар база бөлүк бүрүзүнден бир сургуул киржир. Ынчангаш шупту сургуулдар база башкылар аразында арга-сүме, дуржулга солчур ажылды база чорудуп турар. Мөөрейниң киржикчилери хүн келген тудум шинчилеп, сайгарып турар чүүлүн улам-на ханы сонуургап, кичээнгейлиг өөренип турары эки түңнелди көргүзүп база шинчилеп турар чүүлүнүң, шилиттинген ажылдың үнелиин бадыткап турар. 
Тыва чоннуң бурун амыдыралын, эрткен оруун, кожа-хелбээ түрк чонувус-биле ханы чоок харылзаалыг турганывысты бурун ада-өгбелеривистиң дамчыткан мөзү-шынарлыг кижизидилгези база чоннуң культурлуг салгалының үнелиин, бүгү-ле кылып чораан  ажыл-агыйын, культура сайзыралын номчуп, оон-даа ыңай ханы билиглерже чүткүп, немелде чурт-шинчилел номнарын номчуп, таныжып турары салдынган сорулганың күүсеттинип турарын көргүзүп турар. 
Сургуулдарның кичээлден дашкаар номчуттунуп, бот-ажыл кылып өөренип турары өөрүнчүг. Мөөрейниң ажылынга киржип турар уруглар ийи аңгы хевирде ажылдап турар. Бирги бөлүк мээң-биле кады шинчилеп турар ажылын кичээнгейлиг өөренип, сайгарып, киржикчилерниң харыылаар айтырыгларын тургузуп турарлар. Оларның ажылы кончуг харыысалгалыг. Олар кызымак, сонуургалдыг, кичээн­гейлиг ажылдап турарлар, ынчангаш оларны адавас аргажок:  Санаа Адыя, Байсан Балдан, Чалым Бараан, Бады-Эртине Дакуу, Элизабет Донгак, Олча Натпит-оол, Александра Ооржак, Начын Ооржак, Олеся Ооржак, Ян Орустаан, Аржаана Салчак, Хункараа Самаан, Айдыс Сат, Буяна Сат, Санчай Соян, Чамыян Успун, Субудай Шожулчап, Кызыл-Кат Ынаалай дээш өскелер-даа. 
Ийиги бөлүкте 8 кижиден тургустунган 6 команда  (2 башкы, 6 сургуул) киришкен.
Жюри кежигүннеринде биб­лиотека ажылдакчызы, ТывКУ-нуң библиотекары, “Башкы” сеткүүлдүң редактору, Улустуң артизи, школа башкылары, журналист дээш шупту эртем-мергежили аңгы-аңгы кижилер кирип турар. Олар киржикчилерге болгаш организаторларга ажыктыг арга-сүмезин кадып, чылыг-чымчак сөстерни илереткеннер.
Урана ХААЖЫК,
педагог-библиотекарь.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.