1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ӨГНҮҢ ТЫВЫЛГАНЫ

ТООЛЧУРГУ ЧУГАА
Наадым байырлалының үезинде тиккен каас-шиник өглерни көргеш, Тываның улустуң хөөмейжизи, башкым Маржымал Очурович Ондарның өг дуга­йында тоолчургу чугаазын сактып келдим. Кады концерт, фестивальдарга киржип шаг болган бис. Бир-ле катап ол менден:
— Өгнүң тывылганын билир сен бе?-деп айтыра-дыр.
— Чок, башкы – деп шынын чугааладым. Ол дошпулуурун оожум­ салып кааш чугаалап эгеледи:
— Шаг-шаанда Тывага өг чок, чон сарыг кидис чадырларга чурттап чо­раан дээр чүве.  Чер, Дээр-биле (Алдыы, Yстүү ораннар) тудуш харылзаалыг улуг хам чурттап турган. Бир дүъште кидис чадырынга шайлап орда, бичии кара булут келгеш диңмиреп, кызаңнаан соонда чадырның мурнунга чаңнык дүжүпкен дег болган. Аңаа улаштыр өрү дээр шаар чеди өңнүг челээш тутчуп үне бергенин хам аайын тыппайн көрүп олурда, ша-даа четпээнде, Yстүү оранның Кур­бусту хаанның айбычылары бо дүжүп келген. Хам тура халааш барып уткуп, доң черни довук чедир, кадыг черни кажык чедир базып туруп сөгүрээн. Курбусту хаанның айбычылары:
— Дээди Улуг хаанывыстың карааның огу, баарының өзү болган чаңгыс уруу аараан, хаан ак-кара судурлар аштырып, шо-төлге салдырарга чаңгыс сени дузалап болур деп шо-төлгеге дүшкен, эккелиңер дээрге келдивис, белеткен, дүрген че – деп дужаай бергеннер. Девидээн хам хевин, дериг-херекселин апкаш үнүп кээрге, че­лээш тыртып сииледир ужугуп үнүп-ле каан. Та кайы хире үр болган чүве.
— Чедип келдивис — деп мынчанганнар. Караан көрүп кээрге, дүште-түлде-даа көрүп көрбээни каас-чараш оранда келген болган. Топтап көөрге, доңгайтыр салып каан ак-ак аяктар-даа сагындырар, бир-бир көөрге мөөгүлер дег дүрзүлүг чүвелерден кижилер үнүп-кирип турарга, хам ону элдепсинип чоруп олурган. Бир ындыг улуг ак чүвениң чанынга келгеш, Курбусту хаанның айбычызы:
— Че, кир — дээрге хам тургаш:
— Бо чүү деп чүвел? – деп удур айтырган.
— Өг деп чүве-дир. Аштанып-чемненип, хонаттаар чериң бо. Yр болбайн хаанның  өргээзинге баар бис – дээн.
— Өргээ деп чүл?
— Өргээ дээрге хаанның албан-дужаалдыг улус хүлээп алыр бо өгден ийи-үш катап улуг өө-дүр. Че, хөй айтырыг салып турба. Хөлүн эрттир сонуургак болбас, киргеш дыштан – дээрге, өг дээр чүвезинче кирип келгеш ыңай-бээр көргүлээн.
— Бо орун деп чүве-дир, ооң кырынга удуур сен. Силерниң черге энчек чадып алгаш удууруңардан дыштыг боор чүве — дишкеш үне бергеннер. Yр болбаанда Курбусту хаанның айбычылары  дедир чедип келгеш:
— Хаан дүрген келзин дээн-дир – деп бо. Хаанга бараалгап чеде бээрге, хаан тургаш:
— Чаңгыс уруум аарааш үр апарды. Бистиң бо Курбустуда ооң аарыын эдиптер ачылыг амытан тывылбады. Келдирген ужурум ол. Экиртип каар болзуңза улуг шаңнал алыр сен, шыдавас болзуңза меге хам бооп чорууруң дээш чаңнык-биле тының үскеним ол. Ам моон дүрген үнгеш уруумнуң өөнге барып шинчилеп эгеле! Бар! 
Хаанның айбычыларынга үдедип алгаш, уруунуң өөнге кирип келгеннер. Ондап-остаан-даа чүве чок, өлүг биле дириг аразында чүве дег шимчеш дивес, арны ак тос дег, эриннери кургап кадып калган чыдып турар, ай-хүн херелдиг алдын даңгына турган дээрзи илдең, чаражын кижи кайгап ханмас кыс болуп тур эвеспе. Черден келдирткен хам судалдап көргеш, хаанның айбычыларын шаптыктавазын дилээш, хамнаар хевин кеткеш, дериг-херекселин туткаш, дүңгүрүн түккүледип, аал-кодан сыңмас кылдыр алганып хамнай-ла берген. Беш хондур хамнап, алганып чорда хаанның даңгыназы бетинче, ындынче бажын шимчедип көрүп чыдар апарган, алды хонганда аъш-чемни амданнанып амзай берген, чеди хонганда четтирип алгаш туруп кылаштап турар апарган. Ол ынчап хамнап чоруп тургаш, даңгына кыс дыштанып, аштанып-чемнени бээр аразында хамның туткан, суй­баан, көрген-не чүвези өгнүң ханалары, ынаа­лары, эжик-дүндүү болуп турган. Иштигээ, даштыгаа-даа тургаш хаанның үнген-кирген айбычыларындан өгнүң аңгы-аңгы кезектериниң адын айтырып билип ап турган. Он беш хонуп чорда, даңгына-даа сегип-сегерээн. Хаан-кадынның өөрүшкүзү кижи чугаалап ханмас кылдыр чайнап херелденген. 
Черле өйү келгени ол боор, бир-ле хүн хаан-кадын кел дээн мындыг. Хам чеде бээрге, хаан-кадын өөрүшкү-маңнайлыг хамны дөрже чалап, чиң сарыг шайын куттуруп сунуп, чигир-боовазын тавак долдур салдырып, хүндүлеп-даа турганнар-дыр эвеспе. 
  — Чаяаттынган хам хүлээлгеңни эки күүсеттиң.  Черже чанар үең келди. Эктиң ажыр эт, бажың ажыр мал-биле шаңнаар кижи мен. Чүнү күзеп, чүнү алыр сен? — деп, хаан айтырып олурган.   
— Эгин ажыр эт, бажын ажыр мал-даа  ажырбас, хааным, өөңнү берип көр –деп, хам чаннып дилээн.
 Барып-барып Курбусту хаанның — мээң өөмнү дилеп турар, калчаарай берген ашак сен бе. Чан бар! — дээш чаңнык дүжүрүп челээш тырткаш, үстүү орандан хамны тарбыдап бадырыпкан. Хам миннип кээрге, черде сарыг кидис чадырының чанында бадып келген чыткан. Көрүп шинчилеп, сактып алган кижи ам чүү боор, суук-сулагай талдарны ээп тургаш баштай-ла өгнүң ханазын кыла шаап алган. Оон элээн үе эрткенде, өгнүң ынааларын хараачазын, эжиин кылып доозуп алган. Өг ынчаар тывылган чүве-дир. Кончуг-даа ус-шевер чазаныр хам турган-дыр – деп чугаазын төндүрдү.
Кызыл-оол МОНГУШ, 
хөөмей башкызы.
 Сүт-Хөл кожуун.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.