Россияның парлалга хүнүн чаа чылдың баштайгы хүннериниң бирээзи январь 13-те демдеглеп эрттирип тура, парлалга ажылдакчылары эрткен чылда кылган ажылдарын сайгарып, түңнеп чугаалажы бээр болгай.
Парлалга хүнүнүң бүдүүзүнде Тываның Юрий Кюнзегеш аттыг ном үндүрер черниң кол редактору, Тываның улустуң чогаалчызы Николай Куулар-биле эрткен чыл Тываның ном үндүрер черинге кандыг болуушкуннар-биле онзагай болганын сонуургап айтырдым:
— Тываның ном үндүрер чери барык-ла бир век чыгыы үе дургузунда республиканың парлалга адырында улуг черни ээлеп келген. Үдеп чорудупканывыс 2025 Чылан чылында ооң 95 чылын чогаалчылар, номчукчулар, хөй-ниити калбаа-биле демдеглеп эрттирген. Ол үениң дургузунда 20 сая ажыг тиражтыг номнарны парлап үндүрген деп чүвени бодап көрүңер даан. Олар дээрге чүгле чечен чогаалдың эвес, культура, уран чүүл, эртем дээш өске-даа адырларга хамааржыр, ниити саны 40 муң номнар-дыр. Баштайгы номнары «Бүгү делегейниң пролетаржы уругларынга» (1930 ч.), «Башкы Ленин» (1931 ч.), тыва дылга баштайгы өөредилге ному «Кадының оруу» (1931 ч.) тургузукчузу О. Танчай, «Сан бодалганың ному» (1931ч.) тургузукчулары Горохов, М. Биче-оол, С. Танов, Ш. Лопсан-Самбуу болгаш оон-даа өскелер.
Тываның ном үндүрер чериниң ажылынга чечен чогаал номнарын парлап үндүрери колдап турганы – (ам-даа колдап турар) чугаажок. Номчукчуларның улуг-даа, аныяк-даа салгалдары сонуургаар Олег Сувакпиттиң бичии уругларга “Хаважыгаш”, Салим Сүрүң-оолдуң «Өске кадай», Эдуард Доңгактың «Эрги хонаштар» дээш чамдык номнарны эрткен чылда үндүрдүвүс.
Тыва чогаалда аныяк авторлар удаа-дараа тыптып кээп турар. Чойгана Монгуш, Кежик Кошкар-оол, Мөңгүн-Сай Ондар, Саргылана Саая, Эрес Кол, Байыр-Мөңге Бандан оларның чогаалдарының чыындызын “Часкы хөөннер” деп ат-биле үндүрдүвүс. Чогаадыкчы ажылы номчукчуларга эки билдингир-даа, ат-сураа чаа-ла алгып турар авторларның-даа номнарының утка-шынарының, сөс-домааның чечен-мергенин барымдаалап шилип, чырыкче үндүрүп турар бис. Саң-хөө талазы-биле ол база белен эвес ажыл дээрзин айтып каайн.
Тываның ном үндүрер чери – “Номчу, Тыва!” деп фестивальдың идепкейлиг киржикчизи. Бо фестивальга чаа үндүрген номнарывысты номчукчуларга таныштырып, садып тарадып турар бис.
Ном үндүрер черниң үндүрген номнары бедик үнелелге төлептиг бооп турарын демдеглеп каайн. Чижээлээрге, Бичен Ондарның «Тываның черлер аттарының географтыг словары» база Иргит Самбунуң «Тыва улусчу оюннар» деп номнары Россияның ном үндүрүкчүлериниң ассоциациязының «Чылдың тергиин номнары» Бүгү-российжи мөөрейиниң түңнелдери-биле эрткен чылын Россияда 50 тергиин регион үндүрүлгелериниң санынче кирген.
Ном үндүрер чер – национал чогаал деткиир федералдыг программаның киржикчизи. Тываның шүлүкчүлериниң болгаш прозачыларының чогаалдары «Россия чоннарының амгы литературазы» деп антологияже кирген.
Сибирьниң регионнар аразының «Енисей Сибири» төлевилелдиң бистиң республикада башкарыкчызы – Тываның ном үндүрер чери. “Енисей Сибириниң” дөрт дугаар үндүрүлгезин Тываның ном үндүрер чериниң 95 чылынга тураскааткан, аңаа Тываның чогаалчыларының чогаалдары кирген.
2025 Чылан чылы Тываның ном үндүрер черинге чедиишкиннерниң чылы болду. Оларның шуптузун төөгүүр болза, чугаа узай бээр ыйнаан.
— Николай Шагдыр-оолович, силерниң чогаадыкчы ажылыңар, амыдырал-чуртталгаңар массалыг информация чепсектери-биле база сырый харылзаалыг болгай але?
— Ийе. Мээң шүлүүмнү эң-не баштай “Шын” солунга 1972 чылда парлаан. Элээн хөй чогаалдарымның чырык көрген чери “Шын”, “Тываның аныяктары” дээш республикада үнүп турар болгаш үнүп турган солуннар, сеткүүлдер-ле болгай. Бодум база “Шын” солунга, “Улуг-Хем” сеткүүлге дээш өске-даа парлалга черлеринге ажылдап турдум. Улуг салгалдың хөй журналистери-биле эп-найыралдыг чордум. Амгы-даа үениң журналистериниң аразында эш-өөрүм арбын. Россияның парлалга хүнү-биле оларга байыр чедирип, чогаадыкчы ажылынга чедиишкиннерни, ал-боттарынга бүгүдеге амыр-чаагай чүүлдерни күзедим.
Ш. МОНГУШ.
Чурукту маадырның архивинден алган.
“Шын” №1 2026 чылдың январь 15
