Апрель 3-те Тываның күрүне университединиң филология факультединге канчаар-даа аажок кайгамчык байырымныг болуушкун болган. Ол дээрге Тыва Республиканың улустуң чогаалчызы, билдингир шинчилекчи, салым-чаяанныг башкы Мария Амын-ооловна Күжүгеттиң адын литературлуг музейге тывыскан. Ол ооң мурнунда-ла ук музейге ажылдап, ооң баазазынга “Сорунза” чечен чогаал каттыжыышкынының кежигүннери болур аныяк чогаалчыларны, уран номчукчуларны, чогаал сайгарыкчыларын, ниитизи-биле тыва чогаалга сонуургалдыгларны өстүрүп келген. Ооң дүжүдү амгы үеде көскү апарган. Башкының чогаадыкчы салым-чаяаны Тываның культуразының болгаш шажын-чүдүлге талазы-биле өнчү-хөреңгизиниң адырылбас кезээ апарган деп дидими-биле чугаалап болур. Мария Күжүгеттиң адын ооң хөй-хөй чылдар дургузунда башкылап, чогаал талазы-биле билиглерин чүге-даа деңнеттинмес ынакшылы-биле студентилерге өргүп, сөңнеп чорааны оран-савазында турар музейге тыпсыры кончуг чөптүг деп санаттынар.
Мария Амын-ооловна Күжүгет аттыг музей тыва чогаал талазы-биле төөгүнү кадагалап шыгжаарындан аңгыда, чечен сөстүң мөгейикчилери, ооң чогаадыкчылары болур бүгү-ле чогаалга сонуургалдыг кижилерни хаара тудар чогаал мөгейикчилериниң ажыл-агый чогудуп чыглыр ёзулуг-ла “одаа” болур дээрзи канчаар-даа аажок чоргааранчыг. Ооң чогум-на кол сорулгазы – чогаал талазы-биле национал ёзу-чаңчылдарны кадагалап арттырары болгаш эчизинге чедир шинчилеп, ону нептередири дээрзин филология факультединиң башкылары демдеглээн. Бо музейде Мария Амын-ооловнаның бодунуң ажылдап чораан үезинде чыггаш, эмгелеп, чурумчудуп кааны бистиң республикавыстың чогаалчыларының болгаш тыва чогаалга хамаарышкан төөгүнүң херечизи болур эт-херекселдери чугула рольду ойнап турар.
Дээди өөредилге чериниң ректору Ольга Хомушку ук хемчегге келгеш, чыылганнарга байырын чедирип, ук ажылдың тургустунуп келгени кончуг чугула дээрзин онзалап демдеглээн: “Бөгүн канчаар-даа аажок улуг ужур-уткалыг болуушкунну байырлап эрттирип турарывыс бо. Бистиң университеттиң башкызы, сураглыг чогаалчывыс Мария Амын-ооловна Күжүгеттиң адын кончуг-даа ховар оран-савада тыпсып тур бис. Ооң литература музейин хөй чылдарда удуртуп, бодунуң күчү-күжүн, сагыш-сеткилин бүрүнү-биле аңаа өргээни өөрүнчүг болгаш чоргааранчыг. Ынчалза-даа чогаалчының бистиң аравыста чогу хомуданчыг-дыр”.
Бо чогаалчы черле анаа эвес, тускай кижи дээрзин ол сактып чугаалаан: “Мария Амын-ооловна кайгамчыктыг салым-чаяанныг кижи. Ооң шүлүктери философчу уткалыг. Ол шүлүкчү, чогаалчы болурундан аңгыда, амыдыралда бар айтырыгларны үргүлчү бодунга салып, боданып чоруур ёзулуг философ. Мария Амын-ооловна эвес болза, бо музейге чырык чер кырындан чорупкан-даа, чогаал ажылын ам-даа уламчылап чоруур-даа чогаалчыларның дугайында мынча хөй төөгүлүг материалдар чыглып келбес турган боор. Ооң сагыш-сеткили шак бо ханаларда сиңниккен. Ынчангаш ооң адын бо музей эдилээр-даа ужурлуг”.
Музейниң ажыдыышкыны Мария Күжүгетке хүндүткел, улуг алдар болурундан аңгыда, республиканың чогаал талазы-биле байлак өнчүзүн амгы болгаш келир салгалга сонуургадып, дамчыдып, оларның кичээнгейин чогаал делегейинче хаара тудар кончуг чугула базымнарның бирээзи дээрзин филология факультединиң деканы Надежда Сувандии демдеглээн: “Мария Амын-ооловнаның чуртталгазының иштинде чыып келген бо кайгамчыктыг төөгүлүг чыындызы Москвада, Екатеринбургта болгаш Россияның өске-даа хоорайларында коллегаларывысты безин сонуургадыпкан. Бистиң университетке ажыл-агый аайы-биле сургакчылап келген кижи бүрүзү бо музейге албан кээп, ооң экспозицияларын магадап ханмас. Мария Амын-ооловнаның өске оранче электен чоруй барганы биске канчаар-даа аажок харааданчыг болгаш хомуданчыг-дыр. Ынчалза-даа ооң кылып чораан ажылдарын бис, коллегалары болгаш өөреникчилери, уламчылаарын даңгыраглап тур бис. Музейниң экспозициязын бир дугаарында аңаа тураскаадыр. Ооң ынак эт-херекселдерин, идик-хевин база немей киирдивис. Бо бүгү ажылды ол чааскаан эвес, аңаа бодунуң өг-бүлезин база демнештирип чораан. Ооң өг-бүлези база боттарының ээлчээнде Мария Күжүгеттиң ажылын деткип, сонуургап, дузалашкан. Ынчангаш музейниң ажылы дээрге-ле ооң өг-бүлезиниң күш-ажылының түңнели-дир. Ол ышкаш Мария Амын-ооловнаның документилерин, бүгү назынының иштинде чедип алганы шаңнал-макталдарын база экспозиция кылдыр киирдивис”.
Мария Амын-ооловна Күжүгеттиң күш-ажылының бир кезээ болур “Сорунза” чечен чогаал каттыжыышкыны амгы үеде Тывада сайзырап, ажылын уламчылап, ооң кежигүннери башкызының тарып каан үрезини дүжүдүн шагда-ла берип эгелээн дээрзин көскүзү-биле херечилеп турар. Башкының өөреникчилериниң бирээзи, амгы үеде Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң даргазы Кежик Конзай башкызының ажылынга канчаар-даа аажок чоргаарланып, Мария Амын-ооловна чок чүүлдү бар болдургаш, төөгүде кайгамчык чүүлдү тургусканын чугаалаан: “Музейлерниң хевирлери аңгы-аңгы: анаа музей, чер-чурт, медицина, хөгжүм, этнографтыг, техниктиг дээш-ле баар. Бо литературлуг музейниң онзагай чүүлү – Сибирь федералдыг округтуң регионнарының аразында бир дугаар ажыттынып келгени. Ол 2006 чылда-ла бодунуң ажылын эгелээн. Ынчангаш бо болуушкун чүгле Тываның төөгүзүнде эвес, а СФО-нуң төөгүзүнче база кирип турары улуг чоргаарал-дыр”.
Мария Амын-ооловна Күжүгет аттыг литературлуг музей Тываның күрүне университединиң төөгүзүнде чаа арынны ажыткан. Ол тыва чогаалды, республиканың төөгүзүн болгаш культуразын сонуургап чоруур бүгү-ле кижилерни, ырак-чооктан келген аалчыларны сонуургадып, хаара тудар чер апарган. Музейниң ажыл-агыйынга ам-даа улаштыр сайзыраарын, анаа-ла экспонаттар шыгжаар чер эвес, а улус-чону, аалчылары үзүлбес диңмиттиг өргээ болурун күзеп каалыңар.
Чыжыргана СААЯ.
Ада ТЮЛЮШТУҢ тырттырган чуруктры.
“Шын” №13 2026 чылдың апрель 9
