Тиилелгени чаалап эккеп берген
Дидимнерге кезээ шагда мөңге алдар!
(Буян Ёндан).
Хүрең-оол Тагбаевич Оюн 1918 чылда көшкүн арат өг-бүлеге төрүттүнген деп паспорт документ кылып эгелээн үеде шын эвес бижиттинип, бүрүткээн ужурунда, Хүрең-оол Александр Тагбаевич деп ады тывылган болгай. Хүрең-оол ажыл-ишке ынак, адазын дөзээн мөге-шыырак. Бичиизинде үжүк-бижикке чайлаг школазынга өөренген. Ол номчуп, санап билир чораан. Хүрең-оол Оюн Араттың Революстуг шериинге шериг албаны эрттирбээн, Ээрбекке ополчен шерииниң шериг херээнге өөренген, аңаа боо-чепсек адарынга дыка эки өөренип алган. Дайын мурнунда чылдарда Ээрбекке организастаан Ак-Хавак МЧАЭ-ге чылгычылап ажылдап турган.
Ада-чурттуң Улуг дайыны эгелээр мурнуу чарыында ТАР-ның удуртукчу даргалары чер-черлерге Аревэчи аныяктарны эвилелдеп алгаш, кожуун-суурлар аразының оруктарын эдип-чазап, септелге ажылдарын чорудуп турганнар. 1938 чылда Ээрбектиң Чаргы дагның мурну-биле эрткен орукту кылып септээннер. Орукту кылып дооскан соонда, дарга-бошкалар аныяктарның аразынга спортчу оюннарны организастап эрттиргеннер. Чадаг болгаш аът чарыжы база тыва хүреш, чоннуң сагыш-сеткилинге төөгү болуп артып калган.
Хүрең-оол чадаг база аът чарыжынга тергиин болган. Хүрешке 64 мөгени шүггеш, бирги черни чаалап алган. Тыва Арат Республиканың чазааның даргазы С.К.-Х. Тока спортчу оюннарга идепкейлиг болганы дээш, Хүрең-оол Оюнга Мөге-Хүрең деп шола атты тывыскан. Чоокку үелерге чедир Ээрбектиң улуг назылыг чону ол шола адын адап-сурап чоруур чүве.
1943 чыл, сентябрь 1-ниң хүнү. ТАР-ның төвү Кызыл хоорайдан 206 санныг эки турачылар Ада-чурттуң Улуг дайынынче аъттаныпканнар. Тыва эки турачыларның эскадрону капитан Т.Б. Кечил-оолга баштаткаш, Ковров хоорайга улуг дайынчы белеткелди эрткеш, декабрь айда Украинаның 1-ги фронтузунуң 8-ки дивизиязының 4-кү эскадронунга бактаап киргеннер.
Хүрең-оол Оюн тыва эскадроннуң 3-кү взводунуң 4-кү салбырынга анаа дайынчы болуп киришкен. Погорельцы, Дубно, Сурмичи дээш тулчуушкуннарга эрес-дидим дайылдажып тургаш, солагай холунче балыглаткан. Тулчуушкун шөлүн кагбаан, госпиталь чоруурундан ойталаан, эскадроннуң ажыл-агыйынга дузалажып артып калган.
1944 чылдың февраль 11-де Сурмичи суур дээш дошкун тулчуушкуннуң үезинде чүгле 4-кү эскадрондан взвод командирлери Байыскылаң, Оолак, дайынчылар Ойдупаа, Дончун, Дажы-Серен, Баазаң-оол, Балган-оол, Делиг-оол, Калзаң, Чудурукпай, Хүрең-оол, Чопаа, Күрседи дээш шупту 20 ажыг кижи балыглаткан, чамдыктары харыы черге бажын салган.
Оюн Хүрең-оол эрес-дидим маадырлыг чоруу дээш “Дайынчы шылгарал дээш” база “Эрес-дидим чорук” деп медальдар-биле шаңнаткан. Хүрең-оол Оюн дайындан эш-өөрү-биле чанып келгеш, Таңды кожуунга Кара-Булуңнуң Калинин аттыг колхозунга инек кадарып ажылдаан. 1957 чылдан 1969 чылга чедир “Кызыл тараачын” колхозтуң Ээрбек салбырынга хой малдап ажылдап чораан.
1940 чылда Хүрең-оол Оюн өг-бүле-даа чок хып дээн аныяк эр турган. Улуг дайынче аъттаныр бетинде чаңгыс чер чурттуу болур Адыяа уруу Өшкү-Саар биле таныжып алган турган. А кажан дайынче аъттанып турда, Өшкү-Саар Ак-Хавактан Хүрең-оолду аржыыл чайып үдеп каан.
Хүрең-оол Тагбаевич биле Өшкү-Саар хөй санныг ажы-төлдү өстүрүп кижизиткеннер. Өшкү-Саар Адыяевна – “Маадыр ие” ордениниң эдилекчизи.
Ортун оглунуң Дамбаның адазының дугайында сактыышкыны: “Ол чайын 1966 чыл турган боор, ада-иевис Ээрбектиң Улуг Кара-Суг деп черге көжүп келген турганнар. Бир-ле хүн дүъштеки чем соонда ачавыс өг иштинде орун кырында солагай талакы холун чада салып алган, өрү көрнүп алган чыдыр. Мен ынчан 10-на хире харлыг сонуургак бичии оол турган боор мен. Дайын дугайында ачавыс хөй чүве чугаалавас-даа болза, бичиимден тура ооң фронтучу амыдыралының дугайында чамдык барымдаалыг чугааларны дыңнап өскен мен. Ачамның дайынга балыглаткан холунуң сорбузун көре тыртып кааш, тулчуушкун үезинде ооң холунга ок дээпкенин чугаалап бээрин диледим. Ачам орунга бичии ковайып олуруп алгаш: “Бир-ле хүн бистиң аъттыг эскадрон Сурмичи суурну немец фашистерден хостаар дээш, суурнуң чөөн талазынга ажыт черге аъттарывысты баглагылап кааш, суурже чадаг халдаашкынны кылдывыс. Үр болбаанда фашистер кызыл шериглерниң халдаанын биле тыртып кааш, улуг от ажыдып, үгер-боо-биле боолап эгеледилер. Хөй дайынчы эш-өөрүмнүң аразынга тулчуушкун үезинде бурунгаарлап, дайзынның оңгузунуң чоогунга бар чорумда, аткан үгер-боозунуң огу чанымга кээп чазылган. Мени снарядтың частыышкынының күштүг эзими өрү көдүрүп келгеш, черге чарт ойтур октавытты. Тура халып келдим, бөргүм биле ланчыы боомну довурак-доозун аразындан тып алгаш, өөрүм соомдан дап бердим. Тулчуушкун үр-даа болбайн, шай хайындырым хире болганда, соскай берди. Канчангаш-ла көрүптеримге, кедип чораан шинель тонумнуң солагай талакы чеңи салбарарып орлу бергенин эскерип кагдым, ооң иштинден хан төктүп, солагай талакы холум бичии ыстап аарыксаар болду. Немецтерниң аткан үгер-боозунуң снарядының чазылган огунуң бузундузу холумну балыглай дээпкен, а холдуң сөөгүн бузунду ок үрей дегбээн болду. Санитар Севил Ооржак балыгланган черимден бузундуну бижек бажы-биле оожум ужулгаш, йод-биле чаггаш, чаткыыштап берди. Взводувус командири Монгуш Эрекей оглу Сат госпитальче чорударга, ынавайн, салбырның аът-хөлүн ажаап артып калдым” – деп, ачавыс чугаазын доосту.
Бурган башкының ачызында-ла болган боор, ачавыс дайындан чиик балыглаткаш, менди-чаагай дириг чанып келгеш, бисти, хөй ажы-төлдү, чырык черге бодарадып өстүрүп каан.
Кадыг-дошкун ханныг дайынның чылдары чылдан чылче ырап бар чорза-даа, Тиилелгениң хүнү Майның 9-зу келирге-ле, ажы-төлү, уйнуктары “Өлүм чок полктуң” одуруунда маадыр адаларывыстың чуруктарын өрү киискидип алган өске маадырларның салгалдары-биле чергелештир эгин кожа базып чор бис!
Алдан дөртке шүглүп чораан,
Ада-чурттуң дайынынга
Арат-чон, төрээн чурт дээш,
Эки тура күзел-биле
Эрес эрниң түрүн салбайн,
Ада-чурт дээш, төрел чон дээш,
Амы-тынын харамнанмаан.
Фашизмни чылча шапчып,
Маадырлыг тулчушкаштың,
Тиилелгелиг бистиң ада
Дириг менди чанып келген.
/ Геннадий ХҮРЕҢ-ООЛ.
Туран хоорай.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №16 2026 чылдың апрель 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...