(Төнчүзү. Эгези №№ 46, 47, 48, 49 "Шында")
11-ги эге
Авашкылар үнүп чыткаш дыңнаарга, верандада кижи иштики эжикти үреп кире берген. Оор кижи болза, алыр чүү-даа чок боорга, чоруптар, а өлүрүкчү кижи болза, авашкыларны дилей бээр деп билгеш, Арина оглун чедипкеш, халып-ла каан. Узун кудумчунуң бажынга маңнап кел чыдырда, Аринаның хериминиң демир эжии хагдына бергени дыңналган. Эр кижи кудумчуже үне маңнап келгеш, авашкыларны дилегзине берген. Делгем кудумчуда сайгылгааннар кыпсып каан болгаш, иешкилер чаштынып четтикпейн барганнар. Демги кижи оларның соондан халыпкан. Арина дүрген-не дараазында кудумчуже халааш, кайнаар баарын аайын тыппайн, көрзүнгеш, чоок бажың чүгле Белектиң деп даап бодап каан. Ынчалза-даа ынаар халып четтикпези-ле илдең, чүге дизе соондан халып орар кижи орук ортузунга авашкыларны тудуп алыр. Арина карманын үжээрге, телефону база чок болган. Орук ара уштунган хевирлиг. Арга чадаарда оглун камгалаарының аргазын бодааш:
– Оглум, Эзир, эр хей кижи. Мээң оглум, шыдаар сен але? Дүрген Белек акыйның бажыңын соктапкаш, бээр чорудувут. Хериминиң эжиин ажыдарын билир болгай сен. Мен дуу кижини тургузуп- тайн – деп көгүткен.
– Сени кагбас мен, авай! Кады чоруулу! – дээш, Эзир ыглай берген.
Арина оглунуң холун шеле сопкаш, кончуттунган:
– Ыглаңайнып турба! Халы дидир мен! Мен анаа мен! Халы даан, оглум! – дээш, Арина оглун иде аарак чорудупкан.
Эзир ынаар караңнадыр маңнап чоруп каан. Арина оглун ырадыр халып чорупсун деп бодааш, чаңгыс черинге туруп алгаш, демги кижиниң көстүп кээрин манап турупкан. Оглун көрүп кагбазын деп бодаар болза, Арина боду көзүлдүр халыыр болза эки. Каш секунда болганда, азыгдан демги кижи бо халып үнүп келген. Ай чырыынга ооң холунда бижек кылаш дээнин эскерип кааш, Арина Белекти бо кезекке халып кээр болгай деп билгеш, ырадыр халывайн, камгаланыр чүве дилеп эгелээн. Дайзын халыырын соксадыпкаш, бижээн мурнунче туткаш, Аринаже удур кылаштапкан. Арина довуракты адыштааш, оон өске камгаланыптар ыяш дилегзинмишаан, аткаарлап, сайгылгаан чырып турар талаже бар-ла чыткан. Чоокшулап кел чыдар кижиниң шимчээшкиннеринде бичии-даа чигзинген хевир чок – ол Аринаны коргудар дээш эвес, а тынын үзер дээш кел чыдары ам тода билдинип келген. Ынчаар бодаптарга, Аринаның кылыы хайнып, хенертен кадыгланып, каржыланы берген. Ооң сирилеп, коргуп турганы хенертен караңгы имирге эстип каан-биле дөмей чиде берген.
– Чок! Дүжүп бербес мен! Кажан-даа дүжүп бербес мен! Оглумну эки кижи кылдыр өстүрүп алыр мен! Бо хүн черле өлбес мен! – деп сымыранмышаан, кыдыында бир херимниң чанында турлуп каан чыткан чиңге ыяшты сегирип алган. Бижек ышкаш чидиг эвес-даа бол, дөмей-ле камгаланыр аргам бо-дур деп боданып, таптыг-ла сайгылгаан адаанче туруп алган. Мурнунда кижи база-ла чырыкче үнүп келген. Арина ооң арнынче көрүпкеш, боду билбейн, кышкырыпкан. Ооң мурнунда чүгле чаңгыс карактыг, думчуунуң чартыы болгаш аксы көстүр, а арнының оң талазы өрттенгеш, тутчуп каан кижи турган. Ол кижи Аринаның корга бергенин көрүп кааш, коргунчуу сүргей кылдыр каттырыпкан. Аринага ол коргунчуг арын-шырай болгаш каткы бир-ле кижини сагындырып келген, ынчалза-даа ол сактып чадап каан.
– Кым сен?! Чүге мени сүрүп тур сен?! Мен сеңээ багай чүве кылыптым бе?! Буруулуг болдум – дээш, Арина ыяжын улам дыңзыг тудуп алган.
Демги кижи чоокшулап-ла орган. Арина ыяжын мурнунче чаңгыс холу-биле туткаш, бир холунда довураан чажарынга белеткенип алган. Ынчалза-даа дайзын халдаарынче далашпаан. Ол чаңгыс караа-биле Аринаже үзүк чок кайгап алган турган. Арина чырык черден ыравас дээш, Белекти манагзынып, мурнунда кижини оожургадып эгелээн:
– Бир эвес мен сени хомудадыпкан болзумза, буруулуг болдум. Мени өлүрбейн көр. Сеңээ бээр чүү-даа чок кижи-дир мен ийин...
Мурнунда турар кижи база катап каттырыпкаш, арны араатанзып, диштериниң аразындан үндүр чугааланган:
– Мени, шынап-ла, танывайн тур сен дедаан, Аринажык!?
Аринаның арны хуула бергеш, ыяжын оскунуптар часкан. Ону чүгле чаңгыс кижи ынчаар адаар турган. Ол кымыл дизе, ам бо чурттап орар бажыңының ээзи болур даай-авазының азырап алган оглу Алдар!!! Аринаның авазы чок апаарга, ачазы өске кадай ап алган. Ынчангаш даай-авазы Аринаны бодунче ап алган. Алдар Аринадан дөрт хар улуг. Бичиизинден тура арай каржы-дошкун, бичии удур чүве чугаалаптарга, авазын безин шашкылап-тепкилей бээр кижи болган. Арина онгу класска турда, бир хүн эзирик келгеш, Аринаны күштеп-күчүлеп каар часкан. Экизи бооп, даай-авазы ажылындан эртежик чедип келгеш, шаптыктап каан. Аринага болушкан дээш, авазының будунче бижектептерге, ону сывырыпкан олчаан ол бажыңче Алдар ис баспаан...
– Алдар-дыр сен! Танып кааптым! Соксап көр!!! – дээш, Арина, канчап билир, даштын улус дыңнап турар боорун деп бодап, алгырып чугааланган.
Алдар халдаарының кырында кээрге, Арина довуракты ооң арнынче чажыпкаш, халып-ла каан. Алдар алгырбышаан, соондан халыпкан. Арина чеже-даа дүрген халыырын кызыдарга, Алдар дораан ызыртыр четкеш, Аринаны чыттыр идипкеш, кырынга олурупкаш, бижек-биле кайы-хамаанчок шанчып-ла эгелээн. Арина ыяш-биле Алдарны согарга-даа, ооң согуглары чымчак болуп турган. Сайгылгаан чырыынга чүгле бижек кылаңнаар. Бирээ, ийи, үш...
«Оглум күжүр та канчаар ыйнаан. Багай Эзиримни... Аас-кежиктиг чурттаар сен, оглум» – деп иштинде чугаалангаш, Аринаның караа шимдинип, эът-кежи суларап каан.
12-ги эге
Эзир бар-ла шаа-биле дүрген маңнап бар чораан. Ол авазын камгалап алыр дээш, караңгы кудумчудан безин кортпайн, тура дүшпейн чораан. Белектиң бажыңынга четкеш, хериминиң эжиин тыртарга, дээктиг болган. Алгырар болзумза, мени коргунчуг кижи дыңнап каар дээш, херимни артаар дээн – болдунмас. Херим эмин эрттир бедик болган. Экизи бооп, Лайка ээре-ле берген. Эзир Лайканы улам хорададып эгелээн. Лайка Эзирни таныыр-даа болза, шупту чүвени билген-биле дөмей, ээрери соксавайн барган. Бичии болганда, бажыңдан Белек үне халып келгеш алгырган:
– Кым келди?! Чүү херек!?
Эзир корткан, девидээн аайы-биле чүгле херимни соктаарынга өй болган, а үнү канчаар-даа кызыдарга, үнмээн. Белек улам хорадап, херим даштынче фонарын чырыдыпкаш, үне халып келгеш, Эзирни көрүп кааш, девидеп үнген. Белек дораан бир-ле чүве болган-дыр деп билип кааш, оолду көдүрүпкеш, бажыңче киргеш, соок суг бээрге-даа, орта чүве чугаалавас, чүгле имневишаан ыглаарынга өй. Уруглары база оттуп кээп, ыглажы бергеннер. Белек оларны оожургадып чадап, Аринаже долгаптар дээш, телефонун тып чадап-ла турган. Оон сактып кээрге, телефонун садыында ажылдап турар таңныыл ыры киирип алыйн дээрге, берип кааш, ында олчаан уттуп алган болган. Ыглаан-сыктаан ажы-төлүн кожаларын соктапкаш, эжик ажыттынарга-ла, ыыт чокка киир идипкеш, дораан Аринаның бажыңынче халдып четкен: бажыңның эжиктерин тура тепкилеп каан, удуур өрээлдиң соңгазы ажык. Чүнү-даа бодаар, кайнаар-даа баар аайын тыппайн, Аринаны кыйгырып, херим иштинге-даа долгандыр маңнагылаан – кижи-даа чок.
«Бир эвес Эзир бисте келген болза, Арина база бисче кээр чадавас... Чоп орукка кижи көрбедим ынчаш? Кайнаар дилээрил?» деп боданмышаан, Белек шупту кудумчуларны эргий кезиптер деп шиитпирлеп алган. Баштай бодунуң бажыңынче баар орукту таптыг көрүптер дээш, бир кудумчуну ажылдыр халдып келгеш, ол кудумчунуң өске талазында улус чокшуп турарын эскерип каан. Ол топтап көре берген: бир кижи өскезиниң кырында олуруп алган, шанчып турар... Ооң холунда бижек бар дээрзи чигзиниг чок. Чүгле Арина эвес болзун деп бодал-биле Белек сигналдавышаан, чоокшуладыр халдып четкеш, машиназындан үне маңнап келгеш, Алдарның бажынче бар-ла күжү-биле теверге, оозу кыдыынче шөйлү берген. Угаанын ышкыныпкан ышкаш болган. Ооң соонда черде кижини көрген – Арина!!!
Белек ооң соонда болган чүвени дүжүнде болган дег орта сагынмас. Ол машиназының сигналын үзүк чок баскылаптарга, чанында бажыңнарның эр ээлери үнгүлеп келгеш, Алдарны хүлүп алганнар. Эмчи, шагдаа келгеш, Аринаны эмнелгеже, а Алдарны полицияже ийи тарай аппарганнар.
Белек Аринаның соондан эмнелгеге чедерге, эмчилер чөгенгензиг бажын чайгап: «Байдалы дыка берге кижи-дир, он дөрт катап бижектеткен... Харын-даа тынныг ышкажыл. Дөрт катап эктинче, алды катап холдарынче, ийи катап чүрээниң чанынче шашкан деп санадывыс. Оон ийи катап иштинче база шашкан-дыр. Дыка хөй хан чидирген... Эки түңнел эмин эрттир манавазын дилээр-дир бис» – деп тайылбырлаан.
Белек кожаларында каапкан ажы-төлүн сактып келгеш, чеде бээрге, ийи уруу удуй берген, а Эзир ам-даа ыглавышаан, чугаазы үнмес хевээр боорга, катап база эмчиге четкеш, байдалды тайылбырлаан. Эмчилер оолга удудар эм сыкырткаш, чыттырып кааннар.
Аринага кезиишкинни эмчилер дыка-ла үр кылганнар. Даштын шагда-ла чырып, сес шак үези чеде бээрге, ам-на могап-шылаан эмчилер кезиишкин кылган өрээлден үнүп келгеннер. Улуг эмчи Белекке байдалды кысказы-биле тайылбырлаан:
– Кезиишкин эрткен кижиниң байдалы дыка-ла нарын. Кезиишкин үезинде ийи катап чүрээ турган. Арай деп чүгээртедип алдывыс, Белек Михайлович. Боду амдыызында тынып шыдавас, тускай аппарат адаанда. Чүү-даа аазап шыдавас мен. Байдалын көөр апаар, манаар-ла, манаар. Эки тейлеңер, Михайлович. Харын-даа амга чедир тынныг, улустуң чугаазы-биле «хөйлеңниг төрүттүнген» уруг-дур, ажыы-биле чугаалаар болза.
Белек кажан-даа тейлеп, бурганга бүзүреп чорбаан. Кадайы безин аарый бээрге, бурганга тейлеп чорбаан боду бар-ла бурганнарга тейлеп олурган. Арина оттуп кээрге-ле, бажыңымче аппарып алыр мен деп боданып оргаш, Севээнни сактып келген. Ол ынчан Арина Белектиң машиназынга олурбаан, а ооң соонда Севээн-биле хүннүң-не, ам арта Белектиң садыының дужунга ужуражып эгелээннер болгай. Белек ону көргеш, дыка хомудаан. Боду арай ыядыычал, пөрүк болгаш, Аринаны кады чурттаал деп диттигип чадап турда, кайгал Севээн Аринаны чая шаап алганы ол-дур деп бодап чораан... «Ам бо дүне менден дуза диледипкен... Севээн-биле маргыжыпкан болган бе? Мээң бажыңым Севээнниң бажыңындан оранчок ырак болгай» деп бодапкаш, бодунга хорадап, үен-даян бодалдарны ырадыр сывырып, Арина өлүг-дириг аразында чыдырда, ол канчап турарым ол, кончуумну деп бодун чемелээн. Ол аразында эмчиниң үнү ону оттурупкан:
– Белек Михайлович, маңаа хондур оргаш, шылай берген боор силер. Чанып, дыштанып алыңар. Байдал өскерлир болза, долгаптар бис.
Белек чөпшээрешкеш, уругларынче чаныпкан.
(Уланчылыг)
Чойгана САРЫГЛАР.
“Шын” №50 2025 чылдың декабрь 25