(Төнчүзү. Эгези №№ 46, 47, 48, 49 "Шында")
13-кү эге
Арина кат-чимис бышкан, чечектер саглаңнаан ховуга сериин салгынга арнын дөгеп, талыгырда янзы-бүрү өңнерлиг чечектерни чарашсынып, магадап ханмайн кылаштап олурган. Ол ындыг чараш хову кажан-даа көрүп көрбээн. Долгандыр көөрге, чаңгыс-даа кижи чок, ынчалза-даа бодун чааскаанзыргай кылдыр бодавайн чоруур. Хостуу аажок тынып, аас-кежик долган сагыш-сеткилин долгандыр турар бойдус-биле үлежип, самнап, ырлап-даа чораан. Хире-хире болгаш, бедидир шурапкаш, ужугуп-даа чораан. Арина бодунуң чиик, хостуг болгаш сагыш-сеткилинде дүвүрел чогун эскерип, ёзулуг аас-кежик деп чүве бо-дур деп бодап чораан. Ынчаар ойнап-самнап чорда, аңаа уткуштур элээн каш кижи кылаштап келген. Арина оларны көрүп кааш, улам өөрүп, халып чеде берген.
– Авай! Даай-авай! Ачай! Кырган-авай! Кырган-ачай! – деп кижи бүрүзүнге амырап, өрү шурагылап, куспактап, чыттап-ла турган.
Аринаның ада-иези ону эргеледип-чассыткаш, көгүдүп эгелээннер:
– Кызым, сен мооң соонда кээриңге эдертип алыр бис. Ам үең келбээн-дир ийин. Дедир чорувут, шымда, кызым...
Арина коргуп, ыглай берген:
– Авай! Ачай! Мени кагбаңар! Мен силерниң-биле туруксап тур мен! Өршээп көрүңер!
Ада-иези уруун чылыг куспактап, бот-боттарынче, төрелдеринче көрүп, шиитпир үндүрүп чадап турганнар.
Кезек болганда, кырган-ачазы чоокшулап келгеш, чугааланган:
– Ам канчаар, кызым, чоруур болган-дыр бис. Холуң бээр сун че – дээрге, Арина шын сеткили-биле өөрүп, холун сунуп чыдырда, чер-дээрни диңмиредир бир-ле үн кыпсынчыг кылдыр алгыра берген:
– Аваааааай!!!
Аринаның шырайы өскерлип, холун дедир тыртып алгаш, ам чаа сактып келген дег сымыранган:
– Оглум...оглум...Эзир... Эзир!
Ооң соонда чараш хову, чоок кижилери эстип читкен соонда, Аринаның мага-боду аартап, аарышкылыы кончуг апарган. Ол карактарын ажыдып кээрге, оглу Белектиң холундан ушта чүткүп, авазын кыйгырып турар болган. Долгандыр турар эмчилер Аринаны дораан үглей бергеннер. Оларның аразында чугаалажып турарын дыңнап чыдарга, ол дөрт хонук медерел чок чыткаш, чүрээ турупкан. Ол үеде оглу биле Белек реанимацияже кирер чөпшээрел ап алгаш, чаа кирип кел чытканнар.
– Кайгамчык чүве-дир! Оглунуң үнү авазын чуртталгаже эгилдирипкен! – деп, улуг эмчи өске эмчилерге чугаалап турган.
*** *** ***
Белек дөрт хонук иштинде могап-турупкан. Ол ажы-төлүн төрелдеринге арттырып кааш, эмчиге хүнзеп, хонуп турган. Ийи дугаар хүнүнде эмчиже Севээн кирип келген. Белек ону көрүп кааш, хөңнү баксырап, ооң-биле содаалажыксап-даа орган. Ынчалза-даа бодун туттунуп, ооң чанынга чедип келген. Севээн Белек-биле мендилешкеш чугаалаан:
– Мында Эзир деп бичии оол чыдар деп чаа дыңнап кагдым. Дүүн, бо хүн көзүлбейн баарга, садигинге чеде бээримге, багай чүве болган деп тур. Бажыңының кайдазын билбес кижи-дир мен ийин. Ынчангаш Эзир канчап тур ирги деп сагыш човап келдим...
– Чүгле Эзир бе? Ам Аринаны чүге айтырбас сен?
Севээн Белекче чиктигзинип көргеш, харыылаан:
– Ийе, харын, авазы база канчап турар ирги деп... Силер таныжар силер бе? Билбээн кижи мен... Авазы оңгарылбайн баар болза, мен Эзирни азырап алыксап тур мен...
Белек шыдашпайн барган. Ол Севээнни ойтур идипкеш, дедир тургуза соп эккелгеш алгырган:
– Арина өлбес кижи-дир!!! Чүге кара аас эдип тур сен, аал?! Азы сен Арина-биле чүгле Эзир дээш таныжып турдуң бе?! Азы сен бо бүгү болган чүвеге база хамаарылгалыг сен бе?
Севээн Белекти идипкеш, дүште-даа чок харыылаан:
– Соксап каг, Белек! Арина-биле танышпаан мен! Чүгле Эзир-биле ойнап турган кижи мен! Аравыста чүү-даа турбаан. Оглум ышкаш чаш оол боорга, чаптап турар кижи мен, авазын сонуургааш эвес аан. Сагыжымда-даа чок чүве-дир ол. Ынча хөй катап бижектеткен кижи дириг артары чөгенчиг боор деп бодааш, ынча дидим. Чоп кончуг хорададың! – дээш, шалада чыдар бөргүн көдүрүп алгаш, үнүп чыда, чугаазын уламчылаан:
– Даарта дедир Питерже ужуп чоруур мен. Эзирге дамчыдар сен. Байдалды көрүп тургаш база кээр мен. Мени Эзир дезипкен деп бодавас кылдыр сенден дилеп турарым ол-дур ийин....
Белек бажын согаңнадып каан.
Ол кежээ Эзир чүгээртеп, чугаазы үнүп келген...
*** *** ***
Арина эмчиге үш чедилик иштинде чыткан. Ол үеде Белек Эзирни бодунуң бажыңынче ап алгаш, хүннүң-не эмчиже аъш-чем киирип барып турган. Аринаны үндүр бижиптерге, Белек чөпшээрел-даа манавайн, авашкыларны бажыңынче ап алган. Арина база-ла удур сөс чугаалаваан.
Олар иелээ чоок билчип чадап тургаш-даа, олуржуп алганнар. Эгезинде бот-боттарындан эгенип, чаңчыгып чадап пат болганнар. Ийи хире чедилик эрткенде, ажы-төлү-даа, боттары-даа кады чурттап чаңчыга бергеннер. Аринаны кезиишкин соонда дыңзыгып алзын дээш, Белек садыынга бараан сөөртүр кижи хөлезилеп кааш, боду бажыңынга хүнзээр апарган. Ол база ийи кижиниң бот-боттарын билчип алырынга таарымчалыг болган. Чажындан тура ажылга чаңчыга берген Аринага Белектиң азыралынга турары эпчогу кончуг боорга, арга чадаарда чем кылып, аргыттынып, дааранып турган. А кежээ дүжерге, оларның бажыңынга хөглүү-ле кончуг. Ажы-төлдүң каткызы, өөрүшкүлүг чугаазы бажыңны долуп, оюн-тоглаа эгелээр. Ол үеге Арина биле Белек кончуг ынак.
Школада дыштанылга эгелээни-биле Белектиң даай-авазы чүгле улуг уруун эвес, а садиктээр оолдарны база Кызылче парктадып, дыштандырар дээш, алгаш барган. Ийи кижи чүгле боттары артып чорааннар эвес, анчыы сүргей болган. Арина оглу биле бодунуң удуур өрээлинге дааранып олурда, Белек кирип келгеш, айтырган:
– Дыка чай чок олур сен бе?
– Чемненир өрээлге чаа көжеге даарап олур мен, канчаайн дээш?
Оозу хүлүмзүрүпкен:
– Чүгле каттырбас сен аа?
Арина кайгай берген. Белекти ындыг турда ол кажан-даа көрбээн.
– Черле каттырбас мен – дээш, Арина чүү болганын билип чадап орган.
– Кухняже бараалам... Сен чалгааранчыг кижи-дир сен, өрээлиңден үнмес...
Столду ак шывыг-биле шыпкаш, лаалар кывыскаш, кызыл вино, чимис аймаа делгеп каанын көргеш, шала ыядыксап, олуруп алган. Эгезинде Белек кундаганы көдүргеш, чугааланган:
– Арина, орта чүве-даа чугаалап шыдавас мен... Мээң ажы-төлүмнү карактап, мээң-биле чурттай бергениң дээш, дыка өөрүп тур мен. Четтирдим. Эзирни оглум ышкаш карактаар мен... Сени база камгалаар мен...
Арина чүгле бажын согаңнадып кааш, девидээнинден винону дыка дүрген ижипкен. Студент чылдарында арага амзаан олчаан болгаш, ооң бажы дораан дескине берген. Иелээн ол кежээ хөйнү-ле чугаалашкаш, чүгле дүнекиниң үш шак ашканда удуп чыдыпканнар.
Шак-ла ынчаар Белек биле Аринаның аразында харылзаа өске чадаже шилчий берген.
*** *** ***
Үе билдиртпейн эртип турган. Бир хүн Арина ажылдап турда, даргазы кыйгырыпкан. Арина Майя-биле чугаалажыксавайн турза-даа, чеде берген.
Майя шкафта графинден сугну кудуп алгаш, хары угда бүдүн стаканны ижипкеш, соңгаже талыгырда бир-ле чүве көрүп каан ышкаш, кайгап алгаш туруп-туруп, дидим эвес оожум чугааланган:
– Арина, ынчан мелегей чүве кылган-дыр мен. Мени буруудатпайн көр. Ажыл биле хууда чуртталга холуп, арай чазыпкан мен... Белекти черле школадан тура сонуургаар турган мен. Тос класс тургаш, бир-ийи ай чугаалашкаш, та кандыг чылдагаанныг чүве, Белек менче келбейн барган. А мен үжен хар четкижемче, Белек өске кадайлыг-даа апаарга, дөмей-ле ону манап чораан мен... Шыны херек, Белек-биле аравыста чүү-даа болбаан... Ол хире чааскаан кижи мени ам-на эскерип, мени сонуургай бээр боор деп бодап турумда, бир хүн меңээ силер ийиниң дугайында медээ келирге, изиглени берген мен. Буруулуг болдум... Сеңээ кажан-даа багай чүве күзевээн мен. Сегип келгениң эки-дир... Силерниң араңарже моон соңгаар сөөк октавас мен – дээш, Майя хөйлеңиниң чеңи-биле бадып келген чаштарын аштап турган.
Арина Майяны кээргей берген. Мынча чылдар иштинде манап чораан күзели бүтпейн барган кижиге ындыг чүүлдер чугаалаары кайы хире бергезин ол даап билген.
– Ажырбас, мен силерге хомудавайн тур мен. Аравыста болган байдалды моон соңгаар уттуптаалы. Улаштыр ажылдаайн – дээш, далажы берген.
Майя шакты көрүпкеш, база далажы берген:
– Хурал! Шак келген ышкажыл! Чагырга баар ужурлуг кижи мен!
*** *** ***
Чогаалдың бодунда төнчүзүн делгереңгей кылдыр бижээн-даа болза, техниктиг чылдагаан-биле кызыра парладывыс, хүндүлүг номчукчу. Аныяк чогаалчының чыындызы черле үнүп кээринге идегээр бис.
Алдарны 8 чылга хосталгазын казып шиидип каан. Суд үезинде ол бажыңындан чорупкаш, каяа канчаар түреп чораанын, авазының чок апарган турганын безин билбээнин чугаалап бээр. Арина Белек биле Майяның аразында харылзаа найыралдан улаштыр хөрлээлевейн артып калган деп билип алыр. Харын-даа Майя чаа өг-бүлениң чоок өңнүү апаар. Алдар хоругдалга чыткаш, чок апаарга, ажаап кааннар. Бир хүн Арина садыынга ажылдап турда, Севээн көстүп кээр. Ол Эзирге чадаг-терге белекке эккээр.
... Арина чугаалажып турган ийи кижиниң чанынга чеде бергеш, Севээн-биле мендилешкен.
– Экии! Сегип келгениңер дээш, өөрүп тур мен. Питерде ажылымдан суурда банкыже шилчиттирип алдым. Ам шуут чанып келгеним бо. Эзир улуг ашак болган-дыр – дээш, Севээн Эзирни чаптап көрүп турган.
– Терге дээш четтирдивис. Дыка улуг белек-тир. Моон соңгаар ындыг улуг белектер бербейн көрүңер – деп, Арина эпчоксунуп харыылаан.
– Кызыдып көөр мен – дээш, Севээн каттырып каан.
Үр болбаанда оларга Майя катчып келген. Ол далаштыы кончуг мендилешкен:
– Экии, шупту! Кызылче кыйгырткан. Харалаан, машинам үрели берди ышкажыл. Стоянкада машиналар база чок чүве-дир. Ашактыг турган болза, көрүп бээр ийик, машина кылып билир эвес... Кызыл кирбес силер бе, Арина? – дээш, доктаавайн-даа, халып бар-ла чыткан.
– Чаа Кызылдан келди- вис – дээш, Майяны доскаш, таныыр-билир улузунче долгап турда, Севээн оларны үзе кирипкен:
– Мен ам бо дораан хоорай кирерим ол.
Белек кайгай берген:
– Эй, аал, чаа хоорайдан келдим дидиң чоп.
– Катап чоруурум ол-дур! Бээр келиңер, чоруулуңар! – дээш, Майяның шенээнден тыртыпкаш, Белекче көргеш, караан базып каан. Арина биле Белек чүвениң ужурун билип кааш, бүдүү каттыржып, улаштыр бараан ончалап кире бергеннер.
Чурукту Шедеврум чураан.
Чойгана САРЫГЛАР
“Шын” №50 2025 чылдың декабрь 25