Ниитилелде арагалаашкын айтырыы амдыгаа чедир чидиг болуп артпышаан. Ук айтырыгны шиитпирлээр дээш, чогуур албан черлери доктаамал ажылдап турар. Республиканың аарыгларга удур болгаш кадыкшылга төвү 2025 чылда чурттакчы чоннуң арагалаашкынының дугайында айтырыгны шинчилеп көрген. Ук албан чериниң чоруткан айтырыгларынга ниитизи-биле 3 муң 590 кижи харыылаан. Оларның 49,11 хуузу араганы шуут ишпейн турар болган. 40,1 хуузу чылдың ужу-кыдыында ховар ишкилептер. Арагадан ойталаар азы ижерин эвээжедир күзелдиглер 45,18 хуу. Арагалаашкын-биле демисежир дээш чорудуп турар ажылдар чедимче чок деп харыы бергеннерниң саны 44,74 хуу. Моон алгаш көөрге, чоннуң элээр амыдыралче чүткүлү бар, ол дээш сагыжы аарып, арагага удур демисежип чоруур кижилер эвээш эвес.
Айтырыгларга харыылаан кижилерниң 3097-зи херээжен, 493-ү эр кижилер болган. Оларның аразында 84,9 хуузу ажылдакчылар. Ол ышкаш студентилер (9,5 хуу), хууда сайгарлыкчылар болгаш боттарын ажылга хаара тудуп алган улус (1,8 хуу), ажылдавайн турарлар (0,9 хуу), пенсия назылыглар (1,4 хуу), декрет шөлээзинде олурарлар (1,5 хуу) база бар. Материалдыг байдалының аайы-биле көөрге, амыдыралында берге байдалга таварышкан кижилер (60,6 хуу) эң хөй болган. Ийи дугаарында ортумак байдалдыг улус 38 хуу, а саң-хөө талазы-биле харык-шинээ эки улус 1,4 хуу.
Ооң-биле алгаш көөрге, араганы шуут ишпес болгаш ховар ижер кижилер саны 89 хуу болганы элээр чорук кижилерге чуртталгада анаа чүүл-дүр дээрзин бадыткап турар. Арага дээрге үргүлчү ижер эвес, а чүгле байырлалдарда ижер суксун дээрзин шинчилелдиң киржикчилери бадыткаан. Ол ышкаш 45 хуузу арагадан ойталаар азы ижерин эвээжедир күзелин илереткен. Мында чугула айтырыг хоочураан арагалаашкын эвес, а байырлалдарда араганы өй-шаа-биле культурлуг чооглаары апарган.
Хөй-ле кижилерниң билбейн чоруур чүүлдери база бар. Араганың хоразындан айыылдыг ыжык аарыглары тыптырын киржикчилерниң чүгле 5,9 хуузу, төлдениринге шаптыктыг нарын байдалдар тургустунарын 5,8 хуузу, организмниң аарыгларга удур күжү (иммунитет) кошкаарын 5,7 хуузу, иштели бээрге, төрүттүнер төлүнге айыылдыг болурун 7,8 хуузу билир.
Кажан, канчап араганы ижип эгелээрил, чүге аңаа чаңчыга бээрил деп айтырыг база кончуг солун. Шинчилелге киришкеннерниң 82,4 хуузу 18 хар ажа бергеш, бир дугаар чооглаан, а 17,6 хуузу 14-тен 17 хар аразында араганы бир дугаар амзап каапкан. Чогум-на бир дугаар кандыг чылдагаан-биле араганы ишкенил деп айтырыгга 62,8 хуузу эш-өөрү-биле катчып алгаш, сонуургааш ишкен болур. 3,8 хуузу баштайгы дашканы өг-бүлезиниң кежигүннери-биле көдүрген. Араганы шуут амзаваан кижилер (19,3 хуу) бары база өөрүнчүг. Кижилерниң 80 ажыг хуузу 21 хар ажа бергеш, арагага чаңчыга бергени билдинген. Он ажыг хуузу 18-21 хар аразында, 2,8 хуузу 18 харга чедир ажыг сугну ижип чаңчыга берген.
Хөй-ле кижилер пиволар, коктейльдер хора чок деп бодап турарлар. Ол шынга дүүшпес, араганың кандыг-даа хевирин кайы-даа хирени ижерге, дөмей-ле хоралыг дээрзин специалистер сагындырган.
Кижилерниң 40 ажыг хуузу байырлалдарга, 29 хуузу хөй кижилер чыылган черлерге, 14 хуузу муңгарап-деңгерээш, бергелерге таварышкаш ижиптер болган. Оларның 80 хуузу эш-өөрү, 11 хуузу коллегалары-биле, 1,5 хуузу чааскаан, 6,13 хуузу өг-бүлези-биле ижип турарлар. Кайда ижип турарын алгаш көөрге, 49 хуузу бажыңынга азы аалдап чеде бергеш, кафе, барларга 32 хуузу, ажык черге 18 хуузу ижиптерлер.
Ындыг-даа болза чон арагадан уштунуп, кадык амыдыралче шилчиир дээш кызып турары эки. Айтырыгларга харыылаан кижилерниң 49 хуузу араганы шуут ишпес, 18 хуузу бүрүнү-биле ойталап кааптар күзелдиг, 27 хуузу “аза суксунун” ижерин эвээжедирин оралдажып турарлар. Чүгле 5,4 хуузу чүнү-даа өскертир күзели чок.
Араганы ишпейн баарга, кадыкшылы экижиир дээрзин киржикчилерниң 25 хуузу, элээр чорук бодун сайзырадырынга ажыктыын – 17 хуузу, угаан-медерели эки ажылдап эгелээрин – 15 хуузу, акша-хөреңгиге камналгалыг апаарын 14 хуузу билип, хей-аъдын көдүрүп, арагадан ойталаарын оралдажып чоруур.
Бистиң республикада бо чидиг айтырыгны медереп билип, ону чавырылдырар дээш чүнү кылза чогуурул деп чүүлдү боданып чоруур кижилер база эвээш эвес. Ынчангаш олар боттарының санал-оналын база киирип турарлар. Айтырыг-харыыга киришкен чоннуң 15 хуузу араганы садарын 21 харга чедир хоруурун саналдаан. 14 хуузу кадык амыдыралды болгаш спортту доктаамал суртаалдаар, 13 хуузу хөй-ниити черлеринге арага ишкен кижилерге кеземчени күштелдирер, 11 хуузу хоойлуга удур арага садып турарлар-биле демисежир дээрзин демдеглээннер.
Оон аңгыда боттарының бодалдарын тус-тузунда илереткеннер. Колдуунда кижилер ажыл чогундан, ажыл төлевири амыдыралга чедишпес болганындан, бергелерни ууп шыдавайн арагаже кирип турар болган. Ынчангаш немей ажылчын олуттар ажыдып, ажыл төлевирин чогуур деңнелче өстүрери ук айтырыгны шиитпирлээринге идиг болур дээрзин чон демдеглээн. Амыдыралда бергелерни ажып эртип, стресске белен алыспазы-биле күш-культура-биле өңнүктежири кончуг ажыктыг дээрзин эртемденнер шинчилеп каан. Республиканың девискээринге хөй спорт залдары, бассейннер, секциялар амыдыралда бергелерни арага-биле эвес, а спорт дузазы-биле ажып эртип алырынга дузалаар. Хүндүскүнүң 15.00 шак соонда арага садарын хоруп каанын база шүгүмчүлеп турар. Ол араганы баш удур курлавырлай садып алыр аргаларны тургузуп, хоойлуга удур арага садып турар кижилерге орукту ажыдып турар. Чоннуң культуразын бедидери-биле хамнар болгаш ламалар-биле ажыл база дузалыг дээрзин демдеглээннер.
Кадыкшылга төвүнүң специалистери дараазында түңнелдерни үндүрген. Пиво биле коктейль хора чок деп бодалды ылаңгыя аныяктарга болгаш 50 харга чедир улуг улуска билиндирер. Араганың хоразындан ыжык аарыглары тыптыр, төлденмес болур, иммунитеди кошкаар дугайында чонга эки тайылбырлаар. Арагага колдуунда 21 хар соонда чаңчыгып турар болганда, улуг улус-биле эки ажылдаар. Элээр чыыштар болгаш ужуражылгаларны нептередир. Спорт, кижилерниң хостуг үезин эрттирер таарымчалыг байдалдар, немей ажылчын олуттар тургуспас болза, араганы чеже-даа хоруурга, түңнел чок дээрзи демдеглеттинген. Ол ышкаш чүдүлге талазы-биле ажыл база арагага удур ажылга ужур-дузалыг болур.
Ч. СААЯ.
Чурукту infoznak.ru-дан алган.
“Шын” №15 2026 чылдың апрель 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY