Ожук даш дег үш оглунуң соонда кыс уруглуг болуксааш, кымны-даа дыңнавайн, эмчилер хоруп турда-ла, бодунуң кадыкшылын-даа бодавайн, чырык чер кырынга авамның мени чаяап каанын бодап келгеш, чуртталганы үнелээрим дам барып, харын-даа төрүттүнүп келгенимге өөрүп, авамны дириг бурган кылдыр санап чоруур мен. Бир эвес бо бүгү дедир болган болза, мен төрүттүнмес-даа турдум боор.
Авамны Минчимаа Шыыраповна Саая дээр. Миннип келиримге-ле, авам аргыттынган, дааранган олурар кижи. Дөрт алышкыны шуптувусту долгандыр олуртуп алгаш, аргып өөредип каан. Ортун оглу аргыырынга хандыкшып, бодунуң аргаан хептерин, каасталгаларын садып, эш-өөрүнүң, кожаларының чагыгларын-даа хүлээп алгаш, аргып берип чораан. Улуу биле бичиизи чайгаар-ла даараныр болган. “Бо ийи оол, мен көрбээнимде, даараныр машинага боттары-ла дааранып өөренип алган болганнар. Элээди апаргаш, кандыг-даа шаптараазын чокка боттарының идик-хевин селип-септеп, кызырып алырга, кайгап ханмаан мен. Күзел бар-ла болза, кижи чүнү-даа кылып шыдаар деп чүүлдү олар көргүзүп турар. Ажылда эр, кыс деп ылгал чок” – деп, авам чугаалаар кижи. Авам, шынап-ла, бодунуң чугаалап чоруур бо сөстеринге төлептиг. Ине-хендир, спица туткаш, шеверленирден аңгыда, кадаг, масканы-даа херек апарганда туткаш, оолдарын эвилелдепкеш, чүнү-даа кылып кааптар.
Авам ажы-төлүнден аңгыда, өскелерниң-даа ажы-төлүн, улуг-бичии кижилерни аргып өөреткен. Алдыгы класска өөренип турумда, бистиң клазывыска аргыыр бөлгүм эрттирип эгелээн. Ооң түңнелинде школа, кожуун, республика-даа иштинге делгелгелерге, мөөрейлерге киржип чордувус. Клазывыстың аргыттынган оолдар, кыстарын көргеш, өске класстардан күзелдиг уруглар база өөренип алыксай берген. Бөлгүмүнүң үезинде авамга дузалажып, бичии аргыкчыларны өөретчип, аңаа аажок чоргаарланыр турдум.
Шаандан тура-ла идепкейжи кижи болгаш, школаның хурал-суглаазын, янзы-бүрү хемчеглерин черле үспес. Кандыг-ла-бир солун үзел-бодалды башкыларга сүмелээн турар. Өөредилге яамызындан өөрүп четтириишкин бижик алырга, авамга чоргааралым улам-на күштелген. Чамдык улус мени башкының уруу дээрге улам-на чалгынналыр турдум.
Авам бичиизинден тура амдыгаа чедир аргыттынар чаңчылын салбаан. Бир-ле чүүлдү шиңгээдип чадап туруп бээривиске: “Бичиимде аргыттынып өөренийн дээримге, ынаваска, аргыттынган кижиниң артынга туруп алгаш, өөренип алган мен. Ол үеде спица турган эвес, акымның тергезиниң салааларын бүдүү адырып алгаш, чонуп-чонуп, спица кылып алгаш, аргыттынар турдум. Силерни өөредип турарым дег, мени кым-даа бээр көр, мынчаар аргыыр деп холумну тудуп алгаш айтып, катап-катап тайылбырлап турбаан. Силерни өөредип турар кижи бары, аксыңар кежии-дир” – деп чугаалаар кижи.
Ол амгы үеде Мөңгүн-Тайга кожууннуң Мугур-Аксы суурунда ном саңының баазазында ажылдап турар “Угулза” бөлгүмүн удуртуп, төлевир чокка кожууннуң улуг-бичии кижилерин аргыырынга өөредип, бодунуң аргаан чараш ажылдары-биле аргыкчыларның хей-аъдын бедидип, сорук киирип, чалгынналдырып чоруур. ТШО киржикчилеринге ачы-дуза чедирери-биле чылыг уктарны, каска адаанга кедер, арнын чажырып алыр бөрттерни, чаштынар четкилерни угулзажылар доктаамал аргып турарлар. Кожуун чагыргазы оларның идепкейжи чоруун үнелеп көргеш, чоокта чаа бөлгүмнү волонтёрлар клуву кылдыр эде адаан. Кожуун, республика чергелиг делгелге, мөөрейлерге доктаамал киржип, шаңналдыг черлерни ап, шаңнал кылдыр алган акша-хөреңгизин дайынчыларга дуза кадары-биле өргүп-даа турарлар.
Кожууннуң чурттакчы чону авамга чагыг киирер, аргып өөренип алыр, арга-сүме айтырар дээш кыңчыктырбас. Авам үргүлчү-ле чай чок, хөй-ниити ажылында киришкен боор. Ол чогум-на аныяандан тура хөй чылдар дургузунда Мөңгүн-Тайга кожууннуң шүүгү черинге ажылдап чораан. Бүгү-делегейниң херээженнер хүнүн таварыштыр авамга быжыг кадыкшылды, узун назынны, күзелдери бүдүп чоруурун күзээр-дир мен.
Чыжыргана СААЯ.
Чурукту өг-бүле архивинден алган.
“Шын” №8 2026 чылдың март 5
