| Мээң авам |
Кыс уруг, херээжен кижи дээрге-ле, бир дугаарында, ава кижи сагышка кирер. Эргим иениң чылыг көрүжү, эргеледии, шиитпирлии, негелделии, кылган аъш-чеминиң амданныг-чаагайы, арыг-силии кижи бүрүзүнүң сеткил-сагыжында таңмаланып чыдып калган. Чылдар эртип, баштың дүгүнге мөңгүн чайыр хыраа дүшсе-даа, арын-шырайга чуртталганың дыйлагар чиңге кокпажыгаштары изеттинзе-даа, дурт-сын шала бүшкүйүп, эът-кеш сулараза-даа, чашкы, элээди үелер дугайында сактыышкын, эргим авазының овуру эстип читпес. Ынчангаш байырлал бүдүүзүнде Тываның аңгы-аңгы булуңнарында амыдырап чоруур болгаш чонга билдингир, сураглыг эр кижилерден бодунуң авазының дугайында чылыг сактыышкыннары, үнелелдери-биле үлежирин дилээн бис.
Чөөн-Хемчик кожууннуң Даа ламазы Ай-оол Донгак башкы:
Мээң авам эң-не эргим, эки кижи. Ажы-төлүнүң келир үези дээш уйгу-чыдын чок бисти кижизидип, өстүрүп каан. Авамның кылган амданныг чемин өйлеп-өйлеп сактып кээр мен...
Тываның улустуң, Россияның алдарлыг артизи Эдуард Ондар:
Мээң авам өске бүгү иелерден онзаланып ылгалыр чүвези чок, ава ышкаш ава. Ашак апарган оглун безин эргеледип, чассыдып чоруур. Ёзулуг ие кижи ындыг болур. Өг-бүлениң, амыдыралдың үндезини, бажыңның, өгнүң чылыг, чырыын, чемзиин, аянныг, эптиин ава кижи тудуп чоруур. Март 8 дээрге келир үениң аваларының, кырган-аваларның, иелерниң байырлалы-дыр. Ынчангаш эр кижи бир дугаарында авазынга чечээн, белээн сөңнеп, сес катап: «Ынак мен, авай» — деп чугаалаар болза эки. Ооң соонда өөнүң иштинге, кыс уругларынга байырын чедирер. Ие кижини өөртүрү дээрге-ле эр кижиге эң улуг күштү алыры-дыр.
Тываның улустуң артизи Борис Салчак:
Кижи авазын төнчү чокка канчаар-даа алгап-мактап болур. Чырык черге чаяап-бодарадып каан ие кижиге эгиттинмес, төлеттинмес дыка улуг өрелиг бис. Авам дугайында чугаалаар, бижиир болзумза, та чеже томнуг ном үнүп кээр, төнчүзү-даа чок болур ирги бе, ол хире үнелээр, ол хире ынак мен. Кижи болуп чурттап чоруурувус – ававыстың авыралы. Мээң бо хүнде чедип алган бүгү чедиишкиним база эргим авамның, ачамның ачызы-дыр. Бир эвес мээң ынак авам дириг чораан болза, 70 хар чедип турар оглу мени дөмей-ле азыраар деп бодап чоруур мен. «Бээр кел, оглум» – деп кыйгырып алгаш, «сээткиде» хлевин, «кылбасаазын» берип олурар боор-дур ийин. Авам дугайында бүгү талазын чугаалаар болзумза, төнчү чок.
Надежда КУУЛАР белеткээн.
Чуруктарны маадырларның архивинден алган.
“Шын” №8 2026 чылдың март 5