Кызылга Ада-чурттуң Улуг дайынынга чок болган дайынчыларның чырык адынга тураскаадып, мөңге отка чечектер салыр хүндүткелдиң ёзулалын эрттирген. Кызылдың чурттакчыларынга чаа оран-савазының дүлгүүрлерин база байырлыг байдалга тывыскан.
Май 9-туң бүдүүзүнде Кызылга Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчилериниң чырык адынга тураскааткан хүндүткел ёзулалын эрттирип, Тиилелге шөлүнде Мөңге отка чечектерни салган. Хемчегге Тываның удуртукчулары, корум-чурум камгалаар албан-хаакчылар, өзүп орар салгал болгаш эң-не хүндүлүг аалчылар — дайынның хоочуннары киришкен.
Ооң-биле чергелештир «Спутник» микрорайонунга хөй аал чурттаар ийи бажыңның ажыдыышкыны база болуп эрткен. Тываның Баштыңы биле Кызылдың мэри чаа квартираларның дүлгүүрлерин чурттакчыларга тывыскан.
«Сактыышкынның оду» деп улуг хемчегге Тыва бир дугаар киржип турар. Москвада Билдинмес солдаттың хөөрүнде Мөңге оттуң кезээн улуг алдарның демдээ кылдыр Кызылда эккелген.
Ёзулал үезинде кол маадырлар – хоочуннарга өөрүп четтириишкинниң сөстери чаңгыланып турган. Дайзынның шерии Совет Эвилелинче хенертен оор ёзу-биле халдап кирип кээрге, Тыва кыдыынга чыдып калбаан. Бичии республиканың чону фашизм болгаш нацизм-биле демисел дээш, Кызыл Шеригге дузазын кадып, бүгү күжүн үндүрген. Тыва Арат Республикадан эки турачылар-биле кады, ниитизи-биле, 4000 хире кижи фашизм-биле демисежир дээш аъттанган.
Республика ам база кыдыында артпаан. Тывадан тускай шериг операциязының киржикчилери езулуг эрес-дидим болгаш патриотчу чоруктуң үлегер-чижээн көргүзүп турар. Россияның Маадырлары – Буян Куулар, Найыр Кыргыс, Мерген Донгак дээш оон-даа өскелерниң аттарын демдеглээн. Эрткен-даа, амгы-даа үеде Төрээн чуртун камгалап, амы-тынындан чарылган шупту дайынчыларның чырык адынга тураскааткан кажыыдалдың минутазын чарлаан.
Мөңге отка баштай шеригжилер ёзулалын кылган соонда, республиканың Чазааның кежигүннери, корум-чурум камгалаар албан-хаакчылар, өзүп орар салгалдың төлээлери – чалыы армейжилер, хоорайның чурттакчылары боттарының хүндүткелин көргүзүп, чечектерни салган.
Тиилелге хүнүнүң бүдүүзүнде чаа бажыңының дүлгүүрлерин хүлээп алыры кызылчыларга өөрүнчүг болуушкун болган. Тудугжулар кудумчузунда чаа бажыңнарда квартираларның 90 хуузун 2 хуулуг чиигелделиг ипотека-биле садып алганы демдеглеттинген. Тывада чаңгыс эвес чыл боттанып турар программа хөй-хөй өг-бүлелерге хууда чурттаар оран-савалыг болурунга дузалап турар. Амгы үеде чаа бажыңның аас-кежиктиг чурттакчыларының аразында дөрт ажы-төлдүг Тарина Хомушку база бар. Ол чиигелделиг ипотека чээлизиниң программазының киржикчизи.
“Силерниң күжениишкиннериңер болгаш тура-сорууңар ачызында, бистиң республикавыста 2 хуулуг чиигелделиг ипотека программазы боттанып турар. Ол дээрге чурттакчыларга дыка улуг дуза-дыр” – деп, чаа бажыңның чурттакчызы Тарина Хомушку чугаалаан.
Тывада тудуг адыры дээрге хамык-ла тудуг материалдарының бүдүрүлгезинге, энергетикага болгаш өске-даа адырларның хөгжүлдезинге идигни берип, шалыпкын хөгжүп турар экономиканың бир адыры-дыр деп чаа бажыңнарның чурттакчыларынга байырын чедирбишаан, регионнуң удуртукчузу демдеглээн. Эрткен чылын республикага чартык сая хире дөрбелчин метр чуртталга бажыңнары дужааттынган. Чурттаар оран-сава тудуунуң өзүлдезиниң кол негелдезинге чиигелделиг ипотека чээлизи хамааржыр. 2023-тен 2025 чылга чедир 3 муң ажыг өг-бүле программаны ажыглаан.
“Бо чылын база бир муң өг-бүлени деткиксеп турар бис. Биске чиигелделиг ипотека программазын 2030 чылга чедир узадырын федералдыг төптен дилеп, чуртувустуң Президентизинче дилегни киирер бис” – деп, Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг дыңнаткан.
Дүлгүүрлерин алган улустуң аразында чурттаары айыылдыг болгаш эргижирээн бажыңнарның чурттакчыларын көжүрер программаның ачызында чаа квартиралар алган кижилер база бар. Кызылдың чурттакчызы Алексей Монгуштуң өг-бүлези Тиилелге хүнүн чаа бажыңга уткуур аас-кежиктиг болган.
"Республика Баштыңынга, ооң командазынга, тудугжуларга бистиң өг-бүлевистиң өмүнээзинден чаа квартираже көжүп кирер арганы бергени дээш өөрүп четтирдим. Чаа оран-саваже көжүп киргеш, бис, чурттакчылар, чаа бажыңывыска камныг болурун кызыдар бис” – деп, чаа бажыңның чурттакчызы Алексей Монгуш өөрүшкүзүн илереткен.
Үш квартираны өскүс уругларга берген. Тудуг чери бодунуң ийи ажылдакчызын чурттаар оран-сава-биле хандырган. Оларның бирээзи Елена Хаднаева тудуг адырында 20 ажыг чыл ажылдап турар. Амгы үеде «Өлчей-Кежик» тускайжыттынган тудуг ниитилелиниң бухгалтери.
“Коллективимден мындыг белекти алганымга өөрүшкү илередир сөстер тыппас-тыр мен. Улуу-биле четтиргеним илередип тур мен. Силерге бүгү-ле экини, ам-даа чечектелиишкинни күзедим. Бистиң организациявыс чуртталга бажыңнарындан аңгыда, школалар болгаш социал объектилерни база тудуп турар. Оларның чамдыызынга Вавилин ээтпээнде, Балгазын суурда оран-савалар, Шагаан-Арыгда, Кундустугда уруглар садтары хамааржыр. Дыка хөй социал объектилер дужааттынган” – деп, Елена Хаднаева чугаалаан.
Квартираларның хемчээли 29-тан 69 дөрбелчин метрге чедир. Квартира бүрүзүнүң шөлү өрээлдериниң санындан хамааржып турар. Ээлери боттарының күзели-биле кылып алзын дээш, иштики ажылы кылдынмаан квартиралар база бар. Сес каът хөй аал чурттаар бажыңнарның соңгаларындан хоорай көстүп турар.
“Ээн турган хостуг черде чаа микрорайон тыптып турары дыка өөрүнчүг-дүр. Мен хүннүң-не үстүкү орук-биле эрткеш, бо девискээрде шупту чүвениң канчаар өскерлип турарын, бо микрорайоннуң даштыкы хевирин көрүп, чаа каъттарның, чаа квартираларның немежип турарын, кижилерниң чаа амыдыралын эскерип турар мен. Ол дыка өөрүнчүг-дүр” – деп, Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг сагыш-сеткилин илереткен.
Бажыңнарның ээлеринге 120 дүлгүүрнү хүлээткенин хууда тудуг организациязының төлээзи демдеглээн. Тудугну 2022 чылда эгелээн, көрдүнген хуусаадан бичии эртежик дооскан.
“Бажыңда чаңгыс, ийи, үш өрээлдиг квартиралар бар. 1000 кг деңзини көдүрүптер лифтини салган. Чурттакчылар ажылындан келгеш, аъш-чемин садып алгаш, бажыңынче кире бээр садыг-даа ажыдып ап болур. Чуртталга шөлүнге хамаарышпас оран-саваны бирги каътта эптиг кылдыр кылган” – деп, “Өлчей-кежик” хууда тудуг организациязының төлээзи Долаан Кысыгбай тайылбырлаан.
Чаа микрорайоннуң чаагайжыдылгазы уламчылап, оруктар, автобус доктаамнары туттунуп, хөй-ниити транспорту халып турар апаар. Дужааттынган бажыңнар чанында чаа школа турупкан, удавас 280 олуттуг уруглар садын тудары планнаттынган.
Бистиң корр.
Чиңгис СААЯНЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №18 2026 чылдың май 14
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...