Ачыты ДОМБУУ:
Ада-ием Орлан Дадарович, Эльвира Отук-ооловна Домбууларның ук-төөгүзү Барыын-Хемчик кожууннуң Алаш хемниң эгезин алган Муңгаш Ак Баян-Колдан болуп турар. Кырган-ачаларым, кырган-аваларым шупту шаандан тура малчыннап чораан.
Өг-бүледе ада-иемниң үш оглунуң хеймери мен, кады төрээн Дарина деп кыс дуңмам бар. Ол Кызылда 10 класста өөренип турар. Акыларым Аян, Амыр юрист, программист эртемниг. Ада-ием 2 харлыг турумда, Кызылче көжүп келген.
Бичиимден чассыг, дөскелчок, чаңгыс черге олурбас, ооң кадында ааспырак, чугаакыр турган дээр. Бажыңга соксаал чок чугааланып туруп бээримге, авам “Соксап көрем. Ам чугааланмайн көр” дей бээр. Ада-иемниң чугаазы-биле алырга, кырган-авамны дөзээн деп турар.
Авамның талазындан кырган-авам Өпей Омуннааровна Куулар Эрги-Барлыкка колхоз-совхоз директорлап, Шекпээр совхозтуң партия секретарынга, Барыын-Хемчиктиң сүт заводунга директорлап ажылдап чораан кончуг аваангыр, аастыгга алыспас чечен-мерген, сөске эптиг удуртукчу чораан. Бодунуң дурт-сыны бичежек болганындан “Биче дарга” деп шолага чединген-даа болза, чон аразында дыка хүндүткелдиг чораан деп, ону таныыр хоочуннар ам-даа сактып чугаалажыр дээр чорду. Кырган-ачамны Отук-оол Сенгилдигович Куулар дээр.
АКЫЗЫНЫҢ САЛДАРЫ
Кызылдың 3 дугаар школазынче 2007 чылда өөренип кирген мен. Ол үеде Джеки Чан, Брюс Линиң фильмнерин көрүп алгаш, карате сонуургап, ада-ием амыратпайн туруп бээримге, 2 класска карате секциязынче чедирген. Үш хире ай эрткенде, ол кадыг спортка амдыызында белен эвес болганымны билгеш, улаштыр барбайн барган мен.
Дөрт класс соонда, чайын, төрел акым Альберт Монгуш (дзюдога Россия Кубогунуң эдилекчизи, самбога Европа чемпиону – автор) бажыңывыска чедип келген. Чугаа кадында мээң спортка сонуургалымны ол айтырган. Улуг акым ону дыңнап кааш, чугаага киржип, күстен эгелеп дзюдо секциязы баар дээн кижи деп, мээң орнумга-ла харыылапкан. Ол хүн дыка суггур чаъс чаап турганын дүүн болган дег сактыр мен. Ынчан бажыңга болган чугаа мээң амыдыралымга улуг салдарлыг болган боорга, ындыг чадавас. Акымның чугаалааны олчаан болган. 5 класстан тура бо хүнге чедир дзюдо хүреште хевээр артканым бо.
ӨӨРЕДИЛГЕ-БИЛЕ ЧАРЖАЛАШКАН МАРГЫЛДААЛАР
Кочетов кудумчузунда 62 “А” деп адресте зал бар. Аңаа ажылдап турган тренер башкы Шораан Семёнович Допайга чаңгысклассчы эштерим-биле бижидип алгаш, дзюдо секциязынче барып эгелээн бис. Дөрт ай эрткенде, ол-ла залывыска бир дугаар маргылдаа болган. Аңаа Долаан Суван эжимге (ам-даа кады маргылдааларда киржип чоруур эжим) октадыпкаш, үшкү черни ээлээш, 5 класска бир дугаар алган шаңналым ол болган. Аштырыышкын кижини улам быжыктырар деп чүвени ынчан билген мен.
6 класстан эгелеп дыңзыгып, тренировкалар үспейн, шыңгыы белеткенип эгелээн бис. 7, 8, 9 класстарга ай санында маргылдаалар үзүлбестеп, соңгаар хоорайларже чоруп эгелээн үевисте, өөредилгеден чыдып калбас дээш, дыка кызып өөренип турган мен. Бичиимден тура тергиин эки өөреникчилер санынче кирип турган болгаш, 7 классты база чаңгыс “дөрт” демдек чок дооскан мен. Чамдык эртемнерниң башкылары “Ам база маргылдаа дээш кичээл үзериң ол бе?” – деп өйлеп-өйлеп хыйланы бергилээр турган. Ынчангаш хөй кичээл үзүп турган-даа болзумза, орай дүнеге чедир онаалгаларны кылып четтигип тургаш, өөредилгем черле салбаан мен. Клазым башкызы Валентина Реповна Чыргалды маңаа демдеглеп, ооң бистиң спортка хандыкшылывысты эки билип, “Эки чорааш кээр силер, оолдар!” – деп чагып, деткип турганы бистиң хей-аъдывысты көдүрүп, тиилелгеже чүткүлдү оттуруп турган. Ол дээш башкывыска четтиргенимни илередип тур мен. Ол маргылдаалар халас барбаан. 9 класска Сибирь федералдыг округтуң чыынды командазынче киргеш, өске-даа улуг маргылдааларга киржип эгелей берген мен.
ЧҮТКҮЛ БАРДА, ТҮҢНЕЛ ТУРАР
2016 чылда 9 класска чедир маргылдааларга удаа-дараа тиилелгелер соонда СФО-нуң чыынды командазынче киргеним, “Дети Азии-2016” уругларның Олимпий оюннарынга киржир эргени берген. Аңаа хүлер медальга чедир хүрештим. Ол-ла чылын Бүгү-россияның өөреникчилер спартакиадазынга киришкеш, алдын медальды чаалап алдым. Россия чергелиг маргылдаага киржири белен эвес. Эгезинде хоорай, республика, Сибирь чергелиг чадаларны баштай эртер. Дзюдодан аңгыда, самбога база хүрежип турган мен. 2016 чылда Россияның бирги чери дээш 18 харга чедир оолдар аразынга хүрешкеш, алдын медальды чаалап алгаш, Кипрге болган Делегей чергелиг маргылдаага база алдын медаль чедир хүрештим. 2017 чылда 11 класска өөренип тургаш, Европа чергелиг Хорватияга болган маргылдаага алдын медальды алдым.
2018 чылда школаны доозуп тургаш, мергежил шилиир үе эгелээнде, спортчу улуг акыларым, тренер башкыларым спортчу депшилгени уламчылаары-биле ТывКУ-же өөренип кирерин сүмелээн. Чаңгыс аай күрүне шылгалдаларының (ЕГЭ) баллдары-биле физика-математика факультединче дужаап кирген мен. Санга бисти өөредип турган башкыларывыс дыка шыырак турган болгаш ол олчаан сан талазынче тыртылып киргеш, өөредилгеге бергедээшкин турбаан-даа болза, чүге бээр кирип алган кижи боор мен деп бо-ла бодангылаар турдум.
Студент чылдарда маргылдаалар уламчылап турган. 2019 чылда Россияның бирги чери дээш 21 харга чедир оолдар аразынга дзюдога 3-кү черни ээлээш, Россияның чыынды командазынче кирдим. Ынчан Тывадан чааскаан чыынды командага турдум. Бир эвес күш-культура талазынга өөренип турган болзумза, кичээл үзүп турган байдалдар өршээлдиг эрте бээр, а физика-математика салбырының башкылары меңээ бичии-даа чиигелде бербейн турган, сессиямны хамыктың соонда дужаап турган болгаш, стипендия алырындан база казыттырган мен. Шын-дыр ийин, ында башкыларның буруузу чок, көңгүс аңгы угланыышкынныг факультет ышкажыл. Ынчалза-даа ТывКУ-ну бүзүрелдии-биле 2024 чылда доостум. Херек кырында алыр болза, журналист-даа, тудугжу-даа, механик-даа болуксаар мен. Амдыызында спорт амыдыралымда кол рольду ойнап турар. Дөмей-ле спортчу карьера доостур үелиг. Ынчан ам бир аңгы амыдырал эгелээр деп билип турар мен.
Амгы үеде Россияның дзюдога чыынды командазында үш тыва: чаңгысклассчым Буян-Херел Санаа (Урал федералдыг округту төлээлеп турар), Каң-Демир Сүге-Маадыр (Кызыл) база мен кирип турар бис. Чылдың 365 хонуунуң 300-ү чүгле тренировкаларже үне бээр. Колдуунда Сочиде “Сириус” деп улуг баазада белеткенип турар бис. Тывага чүгле чаңгыс неделя дыштанып кээп турар мен.
ШЫЫРАК МӨГЕЛЕРНИҢ ДУРЖУЛГАЗЫ
2025 чылда Тбилисиге болган “Улуг Шлем” (Grand Slam) делегей чергелиг маргылдаага киришкеш, олимпийжи дуржулгазы бедик грузин омактыг спортчуга ойнадыпкан мен. Ол-ла чылын Душанбеге “Улуг Шлемге” азербайджан олимпийжи спортчуга октадыптым. Бо маргылдаалар соонда спортчуларның деңнелиниң бедиин көргеш, моон соңгаар оларның хүрештерин интернеттен көрүп, кайы талазы күштүг, кандыг аргалар ажыглап турарын сайгарып алыр апарган мен. Кандыг-даа маргылдааларга бодундан күштүг мөгелер-биле хүрежирге, оларның дуржулгазы кижиге өөредиг болуп артып каар, оозу дыка эки. Октадып чорааш, тиилелге чедип алыр дээрзин спортчу бүрүзү эки билир.
Санкциялар дээш даштыкыже үнер арга болдунмастай бээрге, бистиң чурт иштинге делегей чергелиг маргылдааларны Федерациявыс эрттирип эгелээн.
МЭЭҢ БАЖЫҢЫМ — СЭЭҢ БАЖЫҢЫҢ
Бир дугаар ындыг маргылдаа Хабаровск хоорайга болур деп чарлаптарга, бодум амы-хуумда аңаа киржиксээш, тренер башкыларымдан чөпшээрелди алгаш, ынаар чорупкан мен. Бир эвес чыынды команда-биле киржир болза, бүгү чарыгдалды федерация харыылаар, чааскаан киржир болза, бодун боду хандыртынар боор. Бо таварылгада ада-ием, төрелдерим мени деткип чоруткан. Хабаровскуда чурттап чоруур эжим мени маргылдаа үезинде бажыңынга чурттадып, мээң бажыңым – сээң бажыңың дээш, деткээн. Дыка өөрээн мен. Ол хоорайда чурттап турар тываларның демниин магадап, мени дээш аарыкчылап турганынга өөрүп четтиргеним илередир-дир мен.
Ол маргылдаа меңээ дыка берге болган. Аңаа Түвшинтөр Түмэнжаргал деп моол мөгеге ойнадыпкаш, үшкү черге төлептиг болдум. Ол мөгениң хүрежи дыка чараш болгаш дүрген болган. Бир эвес ол маргылдаага тиилеп алган болзумза, делегей чергелиг спорт мастери атты чедип алыр турган ийик мен. Салган сорулгам күүсеттинмейн баарга, элээн боданып, ам-даа тура дүшпейн, улам күштүг белеткенир болзумза эки-дир деп түңнелге келген мен. Ынчан ойнап алган акша шаңналымны чарыгдалдарымны дуглажып берген улусче эгидиптеримге, холумга чүгле 2 муң рубль артып калган. Ол-ла чылын Красноярскыга болган хүрешке ол-ла моол мөгеге таваржы бергеш, ооң хүрежин эки өөренип алган болгаш, тиилээш, алдын медальды чаалап алдым.
ТРЕНЕР БАШКЫМГА ТУРАСКААТТЫМ
Бо чылдың март 20-де Тбилисиге болган “Улуг Шлем” маргылдаазының түңнел оюнунда 18 харлыг израиль Ашпиз деп мөгеге октадыпкаш, мөңгүн медальга төлептиг болдум. Бо спортчу көңгүс аныяк-даа болза, Европаның болгаш делегейниң элээди оолдар аразынга хүрештерниң тиилекчизи, кончуг шыырак хүрештиг спортчу чорду. Октадыпканымга арай хомудаксап турумда, хөй кижи мен дээш өөрүп, Тывадан мөгелер долгап, шак мындыг маргылдаага тыва мөге кажан-даа медаль ап көрбээн дээш, байыр чедирерге, хөй кижини өөртүпкен-дир мен деп ам-на билгеш, оожургап турдум. Кады хүрежип эгелеп чораан эштерим “Башкывыс сен дээш чоргаарланыр турган ийик” деп чугаалап турдулар. Бо медальды эң-не баштайгы тренер башкым Шораан Семёнович Допайга тураскаадыксаар-дыр мен. Ол 2024 чылда чок болган.
Тбилисиге болган маргылдаа үезинде израиль мөгениң холун ийи казах мөге тутпайн баарга, тренерлер-даа, мөгелер-даа кайгап турду. Амгы үеде делегейде болуп турар чурттар аразының политиктиг чөрүлдээзинге чаа-ла 18 харлыг чемпион мөгениң буруузу кайда боор. Спорт биле политиканы холбавас дээрзин шупту спортчулар билир. Ындыг-даа болза чүү болуп турарын билир бис. Россияның спортчулары каш чыл ыдык ыры, сүлде тугувус чок маргылдааларга киржип турган болгай. Чемпионнап каан спортчу мени октапкаш, ам база холум тутпас ирги бе дээнзиг кезек көрүп турда, бодум мурнай холум сунуп, ооң холун дыңзыг тудуптарымга, ооң карактарынга оттар хып, четтиргенин илереткен ышкаш көзүлдү. Тренер башкыларым база мени ол дээш деткип турдулар.
/ Карина МОНГУШ.
Чуруктарны Ачыты ДОМБУУНУҢ хууда архивинден алган.
“Шын” №13 2026 чылдың апрель 9
