Россия Федерациязының кадык камгалал хайгаараар федералдыг албан чериниң Тыва Республикада эргелели 2005 чылдың төнчүзүнде ажылын эгелээн. Чаа тургустунган организация Ю. Кюнзегеш аттыг Тываның ном үндүрер чериниң оран-савазынга ажылын эгелээн. Ук албан чери 20 чыл дургузунда республиканың кадык камгалал адырынга хамааржыр бүгү-ле ажылдарны хыналдага ап келгеннер. Ооң эң-не баштайгы удуртукчузу Алисса Шимит турган. Амгы үеде эргелелди Алла Намдак удуртуп турар.
Бөгүнгү аалчывыс Алла Анчикаевна сонуургаан айтырыгларывыска харыылап, ажыл-агыйын «Шынның» номчукчуларынга таныштырды.
– Алла Анчикаевна, ажыл-агыйыңар дугайында чугаалап бээр силер бе?
– Коллективте 10 кижи ажылдап турар бис. Эң-не кол ажылывыс – кадык камгалал адырының чонга дузаны канчаар чедирип турарын хынаар бис. Үш угланыышкын-биле ажылдап турар бис. Ол дээрге эмнелгелерде дериг-херексел, эм-дом, шынарлыг эмнээшкин-дир. Тываның девискээринде күрүне эмнелгелерин, хууда эмнелгелерни болгаш хууда аптекаларны хынап турар бис. Ол ышкаш «Восток» КХН, «Благоустройство» деп организацияларның лицензиялары база бистиң хыналдавысче кирип турар.
2020-2022 чылдарда, тускай шериг операциязы эгелээнден бээр хыналданы кошкадыптывыс. Ооң мурнунда хомудалдар кирерге-ле, баргаш хынаптар турган болзувусса, ам ындыг эвес. Сайгарлыкчыларга эмин эрттир аар, чурттуң экономиктиг байдалынга салдарлыг болбазын дээш, кандыг-даа хыналданы чүгле прокуратураның чөпшээрели-биле кылыр.
Кижиниң кадыкшылынга хора чедирип турар хомудалдар кирер болза, албан хынаар. Чижээлээрге, аарыг кижи эмнээшкин соонда чок апарганда, та аарыының салдарындан чок апарган, та меге эмнээшкинден чок апарган, билдинмес. Ынчангаш колдуунда шак мындыг таварылгаларда хыналда чорударын ыяап чөпшээрээр.
– Хыналдаларны канчаар чорудар?
– Амгы сайзыраңгай үеде хыналда чорударда, информастыг системаның мониторингизин чорудуптар бис. Ооң мурнунда колдуунда үнүүшкүн-биле хыналда чорудар турган болза, а ам ындыг эвес, информастыг системаларның иштинден чедер-четпестерни дилээр. Барып көөр таварылгада «Инспектор» деп мобильдиг капсырылга таварыштыр хынаар апарган бис. Хыналда эртип турар организацияның улуг эмчизи азы удуртукчузу мобильдиг телефон дамчыштыр көргүзүптер. Херек документилерни бо-ла системаже суптарлар. Ол дээрге планче кирбейн турар хыналдалар-дыр. А план ёзугаар хыналдалар ол-ла эргиде дег, баргаш хынаар хевээр.
Федералдыг албан черинден айтыышкын кээрге, план ёзугаар хыналданы чорудуп эгелээр бис.
– Бир эвес бир-ле хереглекчиден хомудал кирген болза, аңаа үндезилеп алгаш, хыналда чорудар эргеңер бар ышкажыл?
– Ийе, ону пландан дашкаар хыналда дээр. Оон ыңай информастыг системадан корум-чурум үрээшкини тып алыр болзувусса, хыналданы ыяап чорудар апаар бис. Аптекаларда эмнерниң садыг-саарылгазын, кайыын, канчаар эккелгенин, ажыглаар хуусаазы кандыгыл дээш доозазын көөр бис.
Оон аңгыда дуза чедирерде дүрүмнер турар. Чижээлээрге, карак биле сөөк-даяктың эмнээшкини дөмей болбас болгай. Аарыг бүрүзүн эмнээриниң дүрүмү турар. Ол бүгүнү эмчилерниң сагып-сагывайн турарын хынаар бис. Чижээлээрге, диш эмчизиниң кабинединге каш эмчи, кандыг эмчи, кандыг дериг-херексел турарын доозазын айтып каан дүрүм бар. Ону албан сагыыр ужурлуг. Бистиң албан чери ол бүгү сагыттынып турарын хынаар орган болуп турар.
Эмнелге бүрүзүнүң ажыглап турар дериг-херекселин Медицина албан черлериниң федералдыг регистри (ФРМО) деп системаже киирип каан турар ужурлуг. Киирип алган дериг-херексели дүрүмнерге дүгжүп турар бе дээш көөр бис. Кабинетке кандыг дериг-херексел турарын дүрүмнерде бижип каан боор. Эмнелге бүрүзү ажыглап турар дериг-херекселин системаже киирген турар ужурлуг.
Оон ыңай ФРМО системада эмчилерниң квалификациязын көрүп турар бис. Чижээлээрге, травматолог эмчиниң орнунга офтальмолог ажылдап шыдавас болгай. Мергежили, каяа, чүнү дооскан, кайы университетти доосканыл, үе-шаанда аккредитациязын эрткен бе дээш хынаар бис. Эмчи кижи бүрүзү беш чыл болгаш-ла бодунуң мергежилин бадыткап, аккредитация эртер ужурлуг. Ол-ла дүрүмнерде салбырга каш кижи чыдарын, каш эмчи ажылдаарын шуптузун бижип каан боор. ФРМО системазындан эргелекчи бар бе, каш эмчи ажылдап турарыл дээш база көрүптер бис.
Оон аңгыда чоокта чаа Медицина ажыл-чорудулгазының күрүнениң информастыг системазы (ГИСМД) деп система база тыптып келген. Ол болза эмнерни завод үндүргеш, эмнелгелерге чедир кээп турар өртек-үнезин хынаары-дыр. Завод кандыг-ла-бир дериг-херекселди үндүрүптерге, кым азы кайы организация садып алгаш, кайы эмнелгеге садыпкан дээш, биске көстүп турар боор. Ол дээрге «Шынчы демдек» (Честный знак) таварыштыр эмнерни-даа, дериг-херекселдерни-даа шынарын хынаары-дыр. Чүге дээрге өске кандыг-ла-бир черге кылдынган эм-дом ишкеш, улус хораннаны берип болур болгай. Ол ышкаш шынар чок дериг-херекселдер база туруп болур. Система чокка келген эмнер болгаш дериг-херекселдер кижиниң кадыкшылын эмнээр туржук, хора чедирип болур. Эмнелгелерде дериг-херекселдер удавас доозазы маркалыг апаар.
– Хууда клиника ажыдар дээн болза, баштай каяа баарыл?
– Бис ол бүгүнүң дүрүм ёзугаар күүсеттинген-күүсеттинмээнин хынаар орган-дыр бис. Кадык камгалал яамызында лицензиялар харыылаар килдис бар. А бис лицензияны олар шын негелделеринге дүүштүр берип турар бе дээрзин хынаар бис. Тускай системавыс бар. Бо хүнде системаны ажыткаш, Кадык камгалал яамызы кайы хүнде, кымга лицензия бергенил, кайы адресте тургустунганыл, чиңгине директору кымыл дээш, шуптузун көргеш, демги чугаалааным ФРМО болгаш ГИСМД деп системалар таварыштыр дериг-херексели четчир бе, эмчилериниң квалификациязы бар бе дээрзин хынаптар бис. Кадык камгалал яамызы лицензия бээр бетинде, ол бүгүнү негелде ёзугаар шуптузун өөренип көөр болгай. Чижээлээрге, кабинет ажыдарда, бир-ле дугаарында эмчи мергежили бар бе дээш көөр.
Косметиктиг биле косметологтуг ачы-дузалар ийи аңгы. Косметиктиг ачы-дуза эмнелге адырынга хамаарылга чок. Арынны аштаары, арын массажы, арынны будууру дээн ышкаш чүүлдер ынаар кирип турар. Кешти үттевес, кеспес болза, косметиктиг процедурага хамааржыр. Пластиктиг кезиишкинни чүгле эмчи мергежилдиг кижи кылып болур.
Дээди өөредилге черлеринде косметолог деп мергежил чок. Баштай ниити эмнээшкинни өөренир. Ооң соонда дерматовенерологияны, ооң соонда кезерин өөренир. Диш, карак, кулак, сөөк-даяк эмнээр эмчилер косметолог болу бербес. Ынчангаш шын косметолог кижи дыка хөй чыл өөренип кээр. Аңаа курс эртип алгаш, косметолог апаар деп чүве кайда-даа чок. Кол чүүл — мергежил. Ооң соонда дүрүмге дүгжүп турар оран-сава дилээр. Кезиишкин кылыр чер болган соонда арыг-силии САНпинге дүгжүп турар болур ужурлуг. Оран-саваның хыналдазын росхереглелхайгаарал чери чорудар, олар чөпшээрел бээр. Оон соонда кабинет ажыдарда, бижээн тускай дүрүм ёзугаар саттынып, кабинеттиң дериг-херекселин четчелеп кириптер. Чаңгыс-даа дериг-херексел четпес болза, лицензия бербес.
Ынчангаш лицензиялыг кабинетке кирери дээрге-ле, шынары эки эмнелге черинче кирерим ол-дур деп билип алыр силер. Лицензия чок кабинеттерже кирген ажыы чок.
– Лицензия бар-чогун бөдүүн кижи кайыын билип ап болурул?
– Ооң мурнунда лицензиязын ханага азып алыр турган болза, ам чаа үениң аайы-биле лицензияны холга тудуспас, а ушта бижидилге азы куар-код бээр апарган. Куар-кодту ханада азып каан турар. Азы интернет четкизинде арынынга база турар. Кижи бүрүзү куар-код таварыштыр киргеш, ук эмнелге кандыг ачы-дуза чедирип турарын, кандыг кабинеттер канчаар, каш шакта ажылдап турарын билип алыр.
– Хереглекчи кижи косметологче кирерде, бир дугаарында чүнү билген турар ужурлугул?
– Бирээде, лицензия бар эмнелге бе дээш көөр. Бир эвес лицензия бар болза, эртем-билиглиг эмчилерлиг, чогуур дериг-херекселдиг кабинет дээрзин билип алыр. Ийиде, эртемниг эмчи хүлээп турар бе деп ылавылап алыр. Чүге дээрге кабинет ажыдып турар кижи эртем-билиглиг эмчи, а хүлээп турар эмчи аңгы бооп болур. Ол дээрге сервис-тир. Клиниканың эмчилериниң эртем-билииниң болгаш дуржулгазының дугайында бижээш, чуруу-биле ханада азып каан азы интернет четкизинде клиниканың арынында салган турар ужурлуг. Эмчиже кирер бетинде кандыг эмчил деп чүвени ылавылап алгаш кирер.
Хереглекчи кижи эмчиге чүнү канчалдырыксап ап турарын эки билип алгаш чеде бээр. А эмчи шак ол кижиге ук процедураның тааржыр-таарышпазын тайылбырлап чугаалап бээр. Чүге дээрге кижи чүнү-даа күзээй-ле, а тааржыр-таарышпазын эмчи шиитпирлээр. Ынчангаш кандыг аарыглардан аарып чораанын шуптузун эмчиге чугаалап бээр. Эмчи ону өөренип көргеш, ук кезиишкинниң болур-болбазын чугаалаар.
— Эмнерге тааржыр-таарышпас база бооп болур болгай. Чижээ, аллергиялыг кижи?
— Аллергия ийи аңгы хевирлиг болур. Бирээде, эмни салыптарга, кижиниң мага-боду дораан реакцияны бериптер, а хөй кезиинде эмни бир дугаар салып турда, организм ол эмни танып билип алыр, а ийи дугаар салыптарга, организм ол-ла эмни хүлээвейн барып болур. Аллергия дээрге-ле организмниң камгаланып турары ол-дур ийин. Чамдык улус «Ооң мурнунда салдырарымга анаа турган чүве. Чүнү салыптыңар?» дээш хорадаар, эмчилерни ол-бо дээрлер. Шынында ол кижиниң бодунуң организми ол эмни хүлээвейн барганы ол-дур.
Чижээлээрге, карааңарны кестирер дээш, эмчиге чеде берген-дир силер. Эмчи силерниң аарыгларыңарны допчулааш, кадыкшылыңарны, мага-бодуңарны шинчилээш кескен соонда, силерни чүү манап турарын, кайы хире үе болгаш карааңарның ыжыы сиңе бээрин чаңгыс-даа чүве арттырбайн тайылбырлап бээр.
– Клиникаларның сайтыларын база хынап тур боор силер аа?
– Ийе, бис ону көрүп олурар бис. Хөй кезиинде клиникаларның сайтызында эмчилерниң чуруктары чок боор, азы дуржулгазының дугайында кандыг-даа медээ чок боор. Ону чон база билир боор болза эки. Негелде тургузарда чугула чүүлдер-дир. Чуруун чүге көөр бис? Чүге дээрге бир эмчиниң адын бижээш, дуржулгазын бижип каарга, хереглекчи кижи ол эмчиже кирер дээш бижидип алгаш кээрге, бижидип алган эмчизи келбейн баарга, өске эмчи-даа хүлээптип болур болгай. Ындыг чүүлдерни болдурбазы-биле сервис албан турары чугула. Чон база ону негеп өөренип алыр болза эки. Эмчи кижиниң хөрээнге пейджик база албан турар ужурлуг.
– Хереглекчилерден хомудал киргенде, хыналданы чорудар силер бе?
– Ийе, албан чорудар бис. Хереглекчилер кезиишкин эртериниң бетинде чөпшээрел бижикке ат салыр, документилер долдурар. Бир эвес хереглекчи кижи ол документиге атты салып, чөпшээрелин берген болза, ону өскертири берге. Бир эвес чөпшээрел чокка процедура кылган азы кезиишкин эрткеш, түңнел чок болган болза, хомудап болур. Кандыг-даа эмнелге, эмчилер силерниң чөпшээрелиңер чокка силерни эмнээр эргези чок.
– Тывада ниитизи-биле косметология талазы-биле чеже хууда клиника бар ирги?
– 19 лицензиялыг организация бар. Оларның ийизи күрүне эмнелгелеринде. А арткан 17-зи хууда сайгарлыкчыларныы.
– Косметиктиг салоннар силерге хамаарышпас ышкажыл?
– Ийе, лицензия чок организациялар биске кандыг-даа хамаарылга чок. Лицензия чок чажыт косметологтуг процедуралар кылып турар улус колдуунда (Россияның девискээринде хоруглуг) социал четкиде олурар боор чорду.
Косметологтуң ачы-дузазын алыксаар улус көвүдээн-дир. Чон ону ылгай албас, лицензия бар-чогун билбес. Эки, чараш рекламага алзыптарлар.
– Карак кирбии болгаш дыргак кылып турар мастерлерге лицензия херек бе?
– Чок.
– А массаж кылыр мастерлерге?
– Массажтар аңгы-аңгы хевирлерлиг болур. Бөдүүн, спортчу, суларадыр, эмнээшкинниг, эдилгелиг (коррекционный) массажтар бар боор. Эмнээшкинниг, эдилгелиг болгаш реабилитациялыг массажтарны чүгле тускай эртемниг, лицензиялыг эмчи кылыр. Лицензиялыг массаж кылыкчылары база бар, ынчалза-даа лицензия чок улус база көвүдеп турар. Хиджаманы база чүгле лицензиялыг эмчилер кылыр.
– Лицензия чок хамаатыларның хемчээн ап турар силер бе?
– Бис чүгле лицензиялыг улусту хынаар эргевис бар. Лицензиялыг улуска херек оттуруп болур бис. Лицензия чок улусту ИХЯ харыылаар. Ынчангаш интернет четкизинде лицензия чок «ачы-дуза» чедирикчилерин эскерип кааш, бисче эвес, а Иштики херектер яамызынче чорудар ужурлуг бис. ИХЯ-ның ажылдакчылары-биле азы прокуратура-биле кады сайгарар бис.
Чамдык улус массаж дээрге анаа баргаш суйбадып, нугудуп алыр чүве деп бодаар. Шынында ол ындыг эвес, кадыкшылга салдары дыка улуг. Хан базыышкыны бедик улус массаж кылдырып болбас. Массажтың эң-не кол чүүлү болза када берген шыңганнарны чымчадыр тудары. Ынаар хан-дамыр эргилдезин чорудары-дыр ийин. Кижиниң мага-бодунда хан-дамырларның канчаар чоруп турарын билир кижи массаж кылыр. Ине-биле эмнээрин невролог эмчилер кылыр. Эмчи бүрүзү ону кылбас ужурлуг. Кызылда ине-биле эмнеп турар лицензия чок эмчилер бар. Шак ындыг эмчилерге ИХЯ төлээлери-биле кады баргаш, сагындырыгларны берип турган бис. Ам-даа ажылдаар бис.
– Лицензия чок эмчиге процедура эртип тургаш, кадыкшылынга хора чедирген азы чок апарган таварылгада кым буруудаарыл?
– Шак ындыг улустуң холундан кемдээшкин алганда азы амы-тынындан чарылганда бистиң организация чүнү-даа канчап шыдавас. Лицензия чок кижиде кандыг-даа харыысалга чок-тур. А лицензиялыг кижиге херек оттуруп болур бис. Ол кижиде харыысалга улуг болур.
Айдың ОНДАР чугаалашкан.
Чурукту маадырның архивинден алган.
“Шын” №31 2026 чылдың август 13
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn