Мөңгүн-Тайганың Мөген-Бүрен суурнуң Алдын-оол Севек аттыг көдээ культура бажыңынга «Хоочуннарга чаа чыл хѳглээшкини» деп дыка солун байырлал эрткен. Ону Кызыл-Хаяның ном саңының ажылдакчылары культура бажыңының коллективи-биле демнежип тургаш, организастап эрттирдивис.
Сумувустуң хоочуннары культура ажылдакчыларының болгаш ырлаар, самнаар, артисчи салым-чаяанныг эштеривистиң ойнааны солун тоолун кѳрүп, Соок-Ирей, Харжыгашка ырлап, кожаңнап, шүлүктеп, самнап, кежээни ѳттүр хѳглеп ойнааннар.
Хоочуннарның Чаа чыл хѳглээшкини кидин түлүк эгелээнде, таныттынмас кылдыр кеттинген арганың ак коданы самнап кирип келди. Ол кежээ дургу эштериниң аразынга тура дүшпейн танцылап, Соок-Ирейге, Харжыгашка ырлап берип, бодунуң кеттинген аңчыгажын ѳттүндүр ийи холун хоруй берген кодан дег мурнунга кожа тудуп, шурап кайгамчыктыг-ла хѳглүг койгунчугаш болду. Кажан арнын ажыдып, чонга кѳргүзер үе келирге, эжен-не бо, хоочунувус Севил Иргитовна Доржу болду!
Койгунчугаш кылдыр кеттинген хоочун Севил Иргитовна – кара чажындан бүгү назынының иштинде бозур даштыг Шегетейлерни ээлей чурттап, ак малын малдап, каш удаа эки малчыннап келген Маадыр ие, күш-ажылдың хоочуну. Ону бистиң кожуунда билбес кижи чок. Үнген-кирген чонунга эвилең-ээлдек, кезээде саарып тургаш хайындырган сүттүг изиг шайы-биле чорумалдарны шайладып, аъш-чемин делгеп салган олурар. Ол оолдарын, уругларын, уйнуктарын доозазын кижизидип, ажыл-ишке ѳѳредип олурар кайгамчыктыг-ла кырган-ава.
Бо байырлалга келгеш, масказын уштупкаш, чонга байырын чедирип, чараш байырлалга келгенинге ѳѳрүшкүзүн илередип, үнү сириңейнип, ыглаарының кырынга кээп чугаалап эгелээрге, зал долдур улустуң ыыт-шимээни чидип, дыңнап турдувус.
Ол хүннүң бир каастакчызы, арганың бичии ак коданы 85 чыл чурттап келген назынында бир дугаар чараш байырлалда аалчы болуп кээп, Соок-Ирейге чуртталгазында бир дугаар ужуражып турар болду. Хоочуннарны ойнадып турган Аза-кадай: «Бир дугаар Чаа чылдап турарын бодаарга, чаа-ла ийи-үш харлыг койгунак-тыр аа» — деп баштактанган. Үлегерлиг ава, кырган-авага кадыкшылды, узун назынны йѳрээп, ол-ла хевээр эрестиг, хѳглүг чоруурун күзээн бис.
Чаа чылдың байырлалынга “Эң эки маскарад” деп мѳѳрейин түңнеп турда, амдыы коданывыс ийиги черге тѳлептиг болду. 1-ги черге Херлии Чигжитович Салчак (үнүп олурар чылдың сүлдези – аът кылдыр кеттинген), 3-кү черге Раиса Кызыл-ооловна Саая (чараш дилгижек аң) төлептиг болганнар. “Эң-не чараш танцы” деп мѳѳрейге Марита Ивановна Иргит тергиидээн.
Ук хемчегни эрттиреринге Мѳген-Бүрен сумузунда туттунуп турар чаа школа тудуунуң ажылдакчылары холун сунуп, конфета болгаш шаңналдар садып алыры-биле акшаны чыып берип дузалаштылар. Кыштың соогу, чайның изии дивейн, суурувустуң келир үези дээш ажылдап чоруур тудугжуларывыс: Айдыс Чоргаарга, Николай Хертекке, Буян Кара-оолга, Андрей Чыжыр-оолга, Мерген Намыга, Белек Хомушкуга, Иван Косоевке, Айдың Тюлюшке Чаа чыл-биле улуг назылыгларывыска чедирген буянынга ѳѳрүп, четтиргенивисти хоочуннарның болгаш эрттирикчилерниң мурнундан илеретпишаан, улуг ажылынга моондак, шаптараазыннар таварышпайн шуудаарын, ѳг-бүлезинге ѳѳрүшкүнү, аас-кежикти, ал-боттарынга быжыг кадыкшылды күзедивис!
/ Арина ИРГИТ, Кызыл-Хая суурнуң ном саңының эргелекчизи.
Авторнуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №1 2026 чылдың январь 15
