Республикада чер болгаш мал ажылыныӊ кидин түлүк үезиниӊ келгени-биле холбаштыр Тыва, Хакас республикаларда болгаш Кемерово областа – Кузбасста Көдээ ажыл-агый хайгааралыныӊ эргелели дараазында медээлерни дыӊнадып турар.
2023 чылда Кызыл, Улуг-Хем, Чаа-Хөл болгаш Тес-Хем кожууннарныӊ девискээринде бода болгаш шээр малда бруцеллез аарыы тарап турар таварылгалар илерээн.
Июнь 14-те Ү-Шынаа сумузунуӊ Болчаг-Чери деп хонашта хуу дузалал ажыл-агый чериниӊ бода болгаш шээр малыныӊ ханын «Республиканыӊ ветеринария төвү» шинчилеп турган. Халдавырлыг бруцеллез аарыыныӊ өөскүп турарын малдыӊ ханындан тодараткан.
Бруцеллезту узуткап, ону таратпазы-биле баш удур ветеринарлыг хемчеглерни алган. Кажаа-хорааныӊ өдээн дезинфекциялап, санитарлыг арыг-силиг байдалды тургузуп, күске-күжүген көвүдевезин дээш, болур-чогуур ажылдарны (дератизация) кылган.
ААРЫГ КАЙЫЫН ТЫПТЫП КЕЛИРИЛ?
Өшкү-хойну, инекти болгаш өске-даа азырал амытанны кайыын алганын, ооӊ кадык байдалын шинчип хынаанын бадыткаар ветеринария документизи чок, чогуур лабораторлуг шинчилелдери болгаш тарылгалары база чок болгулаар. Мал-маганны хоойлуга чөрүштүр шак ынчаар аай-дедир саарып турар. Ындыг таарымча чок байдал бруцеллезтуӊ болгаш өске-даа халдавырлыг аарыгларныӊ тыптып келириниӊ, ооӊ нептереп тараарыныӊ оруу апарган.
Бруцеллез аарыы хөй кезиинде одар үезинде тараар. Чижээ, хуу мал ажыл-агыйлыг черниӊ кодан хою өске коданныӊ аарыг малынга дужа бергенде, ол дораан чыпшына бээр.
ААРЫГНЫӉ ИМ-ДЕМДЕКТЕРИ КАНДЫГЫЛ?
Малдыӊ бруцеллезтан аарый бергениниӊ кол демдээ боозунуӊ чайгаар дүже бээри. Арган-дорганы, эъдиниӊ изии, эвээш бүдүрүкчүлүг апаары дээрге, аарыгныӊ ниити им-демдектери болур. Чамдык малдарныӊ аарыы билдирбейн баар. Аарыг чүгле лабораторлуг шинчилелдер эрттирген соонда, илереп кээр.
Бруцеллез ̶ дыка чыпшынчак халдавырлыг аарыг. Бүдүн коданга дораан-на тарай бээр. Бруцелла деп микроорганизмниӊ бактериялары аарыг малдыӊ сүдүнден болгаш сидиинден үнер. Ынчангаш малдыӊ кежинге, өдээнге, чыткан черинге, кажаазынга, суг ижер, чем чиир оӊгачазынга-даа халдавырлыг бактериялар турар.
Бир эвес кижи аарыг малдыӊ чиг сүдүн, чедир хайындырбаан сүдүнден кылган ак чем аймаандан болгаш эът аймаан ижип-чип ажыглаар болза, бруцеллез аарыы дамчый бээр.
БАШ УДУР КАМГАЛАНЫР ДИЗЕ
Бруцеллёз аарыыныӊ мал коданынга нептереп тараарын болдурбас дээш, малчыннар дараазында дүрүмнерни баш бурунгаар сагыыр:
Садыг-саарылга кылырынга көрдүнмээн черлерден эът, сүт барааннарын садып болбас;
Бүдүрүкчүлерден садып алган эъдин экидир быжырып, сүдүн хайындырган соонда, ижип-чиир;
Малчыннар өске черден мал садып алган болза, мал эмчилериниӊ албан черинге ону бүрүткедир, өскээртен келген малдыӊ дугайында шупту медээлерни специалистерге дамчыдар, малды шинчип хынаарынга таарымчалыг байдалдарны тургузар;
Мал садып алырда, ону өске улуска садарда, мал согар черге дужаарда, малдыӊ продукциязын садып-саарарда, ветеринария албан черинге баш бурунгаар дыӊнадыр;
Малдыӊ эът-ханын специалистерге үргүлчү шинчидери дээрге, бруцеллёзту баш удур болдурбазыныӊ эӊ-не чедимчелиг аргазы-дыр.
Р. ДЕМЧИК белеткээн.
"Шын" №44 2023 чылдың июнь 17
