Кызыл хоорай чагыргазының Өөредилге департаментизи уругларның сагыш-сеткил кижизидилгезин дээштиг кылдыр чорудар сорулга-биле Камбы-лама эргелели болгаш «Тубтен Шедруб Линг» хүрээзи-биле кады ажылдажылганың үш талалыг дугуржулгазын кылып, керээге ат салганнар. Найысылалда шупту 35 уруглар сады ажылдап турар. Ында 10 355 уруг хаара туттунган. Хоорайның Спутник микрорайонунда 9 дугаар «Сылдысчыгаш» болгаш 27 дугаар «Угулза» уруглар садтарының өөредилге-кижизидилге ажылының угланыышкыннарының бирээзи кылдыр тыва чоннуң чаагай чаңчылдарын өөредип турар.
Хоорайның Өөредилге департаментизиниң Школа назыны четпээн уруглар өөредилгезиниң килдис эргелекчизи Оксана Линиң таныштырып турары-биле алырга, 2023 чылдан эгелеп уруглар садтарынга чаа федералдыг өөредилге программазын киирген. Ооң кол сорулгазы – Россияның чоннарының сүлде-сүзүк болгаш мөзү-шынар талазы-биле үнелиг чүүлдеринге, төөгүлүг болгаш национал-культурлуг чаңчылдарынга даянып алгаш, оларның назы-харын болгаш бот-тускайлаң аажы-чаңын барымдаалап, школа назыны четпээн уругларны бүгү талазы-биле сайзырадыры. Ынчангаш эрткен чылдың ноябрь айдан тура хоорайның уруглар садтарынга төрээн чуртунга, чонунга болгаш бойдузунга ынак чорукка уругларны кижизидер угланыышкын эгелээн турган. Бо чылдан эгелеп сагыш-сеткил кижизидилгезинче сагыш салып, культура, ёзу-чаңчылдарны өөредип тура, буддизмниң эң бөдүүн эге билиглерин чаштарга таныштырып эгелээри-биле «Чүрек бүрүзүнде буянныг чорук» төлевилелин ажылдап кылган. Бо эгелээшкинни бир дугаарында найысылалдың 21 дугаар уруглар сады – Уругларның сайзырал төвү шенеп эгелээн. «Шенелдени эгелээр мурнунда, бир дугаарында-ла ада-иелерниң чөпшээрелин алган бис. Бо уруглар садында аңгы-аңгы омак-сөөктүг ажы-төл бар. Сагыш-сеткил кижизидилгези чүнүң-даа мурнунда өг-бүлеге хевирлеттинер болган төлээде, ада-иелер удурланмаан. Чөпшээрелди берип, харын-даа дуза херек апарза, холун сунуп келиринге беленин илередип турар»– деп, Оксана Ли дыңнатты. Бо уруглар садында чаштарга тускай өрээлди дерип кылган. 35 уруглуг бөлүк буддизмниң кол өөредииниң эң бөдүүн, амыдыралчы билиглерин өөренип эгелээн: «эки кылган херек – эки түңнел», «сеткилдиң арыг күзели», «сеткилдиң оожургалы». Чаш уруг буянныг чоруктуң үнезин чүрээнге сиңирип алыры чугула. Кол чүүл – уругларны энерел сеткилдиг, буянныг, шыдамык болгаш харыысалгалыг болурунга кижизидери. Кичээлдер тыва болгаш орус дылдарда эртип турар. Шенелде төлевилелдиң баштайгы бичии түңнелдери эки болуп турарын уруглар садының эргелекчизи Татьяна Аракчаа март 18-те оларга аалдап келген Тываның Камбы-ламазы Гелонг Лоден Шерабка дыңнаткан. Башкы уруглар садының ажыл-чорудулгазы-биле таныжып, чаштарның кичээлдерин сонуургаан. Чаптанчыг харыылар, уругларның бодунуң назынынга дүүшпес улуг угааны, хүрежип турар оолдар, бассейнде эжинген уруглар, эм үнүштерден кылган шай ижер өрээлдиг сауна, кижизидилге ажылының кидин түлүк үези– бо бүгүнү келген аалчылар улуг сонуургал-биле көрген.
Кызыл хоорай чагыргазының Өөредилге департаментизиниң даргазы Лариса Куулар келир үениң салгалын сагыш-сеткил талазы-биле кадык, бүгү тала-биле сайзыраңгай, төрээн чуртунга, ооң чонунга, байлак бойдузунга, тывызык культуразынга ынак, бурунгу ужурларны, чаагай чаңчылдарны сагып чоруур кылдыр кижизидеринге үш талалыг дугуржулга улуг ужур-дузалыг деп демдеглээн. Камбы-лама бодунуң ээлчээнде чүдүлге-сүзүкке уруг-дарыгны чажындан тура өөредири эки деп түңневишаан, эптиг аргаларны тургузуп берип, үргүлчү дузалаарын аазаан. Чүгле уруглар садтарында эвес, найысылалдың школаларында база бо ажыл чоруп турар. Күзелдиг болгаш сонуургалдыг өөреникчилер Тубтен Шедруб Линг хүрээзинде дыштаныр хүннерде эртип турар «Улуг-хүн школазынче» барып кичээлдеп турар. Бо бүгү ада-иелерниң чөпшээрели-биле болгаш өөреникчи ажы-төлдүң күзели-биле боттанып турар.
Надежда КУУЛАР.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №11 2026 чылдың март 26
