Июнь 23-те, улуг-хүнде, Улуг-Хем кожууннуң база бир чараш чери болу берген “Көшкүн чоннуң парыгынга” улуг эртемденнер аалдап кээп, солун ужуражылганы эрттирген.
“Бурунгу Тыва” деп республика чергелиг эртем-практиктиг конференцияның төлевилелин Чойганмаа Даваа кылган. Конференцияга Санкт-Петербургта Россияның эртемнер академиязының, Төөгүнүң материалдыг культура институдунуң, Тываның гуманитарлыг болгаш социал-экономиктиг тускай шинчилелдер институдунуң эртемденнери, Орус географтыг ниитилелдиң Тывада салбырындан төлээлер, Тываның Алдан-Маадыр аттыг Национал музейиниң, ТР-ниң Дээди Хуралының, ТР-ниң Өөредилге яамызының төлээлери болгаш өскелер-даа киришкен.
Болган хемчегге хөйге билдингир российжи археологтар: РЭА-ның ТМКИ-де Төп Азия болгаш Кавказтың археологиязы килдистиң улуг эртем ажылдакчызы, төөгү эртемнериниң кандидады Владимир Семёнов, РЭА-ның ТМКИ-ниң улуг эртем ажылдакчызы, төөгү эртемнериниң кандидады Марина Килуновская, РЭА-ның ТМКИ-ниң эртем ажылдакчызы Павел Леус болгаш өске-даа археологтар киржип келген. Олар Тываның девискээринде культура өнчүзүнүң тураскаалдарын казып тывар археологтуг ажылдарын барык 50 чыл чорудуп, үр үеде үре-түңнелдиг ажылы Тываның төөгүзүнге хөй билдинмес турган археологтуг ховар тывыышкыннарны чорудуп турары-биле улуг үнелиг болуп турар.
Тыва Республика Азия диптиң төвүнде болгаш, археологияның хөй санныг тураскаалдары-биле онзагай. Мында эрте-бурунгу турлаглар, тудуг-суурлар, хоорайлар, хаяларда чуруктар, даш көжээлер, даш дүрзүлер, чес, хола, демир болгаш өске-даа үнелиг даштардан кылган каасталгалар, чевеглер болгаш базырыктар бар. Ол бүгү чүс-чүс, муң-муң чылдарның ханызындан амгы бо сайзыраңгай үеде шинчилеттинип, тыптып турар. Ол бүгү төөгүнүң янзы-бүрү үе-чадаларында даш вектен эгелеп кижилер чурттап турганының херечилери болур. Тываның тывызык черлери делегейниң археологтарынга, төөгүжүлеринге болгаш тускай эртем ажылдакчыларынга бир онзагай ажыл, эрте-бурунгу палеолит үезинден эгелээш, ооң девискээрин таварып аңгы-аңгы чоннар көжүп эртип турганын каасталгалар безин херечилеп турарын археологтар чугаалап турар.
“Бир базырыкты казып, шинчилеп көөрүвүске, херээжен кижиниң каасталгалары дыка хөй, ооң аразында кайда-чүде Египетте бар үнелиг даштан кылган каасталгалар база бир базырыкта Кыдатта бар үнелиг даштан каасталгалар тыптып турары онзагай. Ол чүнү чугаалап турарыл дээрге, бир болза тывалар (урянхайлар) аай-дедир шуужуп көшкен чондан садыглажып ап турган, даш векте ол хире үнелиг даштардан каасталга кылып турганын херечилеп турар...” — деп, эртем ажылдакчызы Павел Леус тайылбырлаан.
Ол ышкаш, төөгү эртемнериниң кандидады Лариса Чадамбаның “Улуг-Хем кожууннуң девискээринде археологтуг тураскаалдар”, Новосибирск хоорайда археология болгаш этнография институдунуң эртем ажылдакчызы Валерия Денисенконуң “Ортаа-Сарыг-Хөл – эрткен вектерниң бижимелдери”, Тываның Национал музейиниң төөгү килдизиниң методизи Буянмаа Туматтың “Өвүр кожуунда Куу-Даглар деп дагда чаа тывылган петроглифтер” деп эртем-шинчилел ажылдарын таныштырган.
Эртем-практиктиг конференцияның ийиги кезээнде конференцияның киржикчилери күзелдиг аныяктар, өөреникчилер боттарының кылып чоруткан ажылдарын эртем ажылдакчыларының мурнунга камгалаан.
Мындыг чергелиг ажыктыг болгаш өөредиглиг конференцияларга аныяк-өскенниң киржилгези хөй, сонуургалы улуг болур болза эки. “Мен кым мен, мээң чуртум, төрээн черим эрткен төөгүзү, амыдыралы кандыг чораан...” дээн хевирлиг чүүлдерни билип алыры чугула. “Төөгү билбес – төөрээр” деп угаадыгның дөзү барымдаалыг. Ынчангаш шак мындыг эртем-практиктиг конференцияларны өөредилге чылының үезинде төөгү кичээлдеринче киириштирип, ужуражылгаларны эрттирип турар болза, салгалдарга, улуг-даа кижилерге кончуг солун, өөредиглиг болур.
Конференция-биле чергелештир Тываның төөгүлүг черлериниң дугайында фото-чуруктар, эртем номнарының делгелгезин база көргүскен.
Эртем-практиктиг конференцияның кол организакчызы — Тываның Баштыңының грантызын ойнап алган “Орус географтыг ниитилел”, ооң Тывада салбырының удуртукчузу, химия эртемнериниң кандидады, Тыва Республиканың алдарлыг эртем ажылдакчызы Кара-кыс Аракчаа удуртуп-баштап, грантыже киирген төлевилелдиң автору Чойганмаа Даваага болгаш Улуг-Хем кожуун чагыргазынга солун конференцияны эрттирер байдалды тургузуп бергени дээш эртем ажылдакчыларының мурнундан өөрүп четтиргенин илереткен.
“Улуг-Хем” солуннуң медээзинден.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №47 2024 чылдың июнь 26
![](https://sun9-50.userapi.com/impg/LJs8qchEH49lRxFMPZPkZPJm5SM8QzUinY7r1A/1rLxByJ1zTQ.jpg?quality=95&as=32x17,48x25,72x38,108x57,160x84,240x126,360x189,480x252,540x283,640x335,720x377,1080x566,1280x671,1440x755,2560x1342&sign=2ab350315b7151a078c31758f8e24e65&from=bu&u=YCYYyZEUoLzwMxs6lY1rWjizLF-ikWWSupni1dzcxRM&cs=807x423)
![](https://sun9-5.userapi.com/impg/VgRXvAPtCMXzu8-844-sIDGmTPmL88u5HzqzsQ/34yOD6qFnvg.jpg?quality=95&as=32x21,48x32,72x48,108x72,160x106,240x160,360x240,480x319,540x359,640x426,720x479,1080x719,1280x852,1440x958,2560x1704&sign=879e037c8b456513cf722cfe34edc12d&from=bu&u=AAZYVN2zeHsWVvu5E3HMNEDTZZccGSJOLRKGCJ8ltN4&cs=807x537)
![](https://sun9-45.userapi.com/impg/dXmHv_hRMrOW7OnTzVsSYkYHj6VlNCXrJ8-RDg/bbWR-e29_Ms.jpg?quality=95&as=32x27,48x41,72x61,108x92,160x136,240x204,360x306,480x408,540x459,640x544,720x612,1080x918,1280x1087,1440x1223,2560x2175&sign=0ea9f9080d3f9638af73444c455db319&from=bu&u=yXdKyhAbBW1WPKlUp-ZC_EgaJWRmH1IZsQB9g4ydSjo&cs=807x686)
![](https://sun9-42.userapi.com/impg/W4jMZyi8BfzKOLKLoxDagcXaisFs22B0dnWHmw/omz7_UnYpYY.jpg?quality=95&as=32x19,48x29,72x44,108x66,160x97,240x146,360x219,480x292,540x329,640x390,720x439,1080x658,1280x780,1440x877,2560x1560&sign=69b3d799b4e885318e0b59ba6399e23a&from=bu&u=pm3I48KNpqM4-MtcY-2eZ4LHfP4zJ9wO5dloTReVEAo&cs=807x492)
![](https://sun9-4.userapi.com/impg/99B-tLvSLlGpCzoqxer9qWhy39ExhvGkz4acdQ/2Q2pxn0tOq8.jpg?quality=95&as=32x27,48x40,72x60,108x90,160x133,240x199,360x299,480x399,540x449,640x532,720x598,1080x898,1280x1064,1440x1197,2560x2128&sign=9586cc64b6b02f21b3ff3252bcff9c4a&from=bu&u=18YrKx02tUp5MyJOmU-E64N_GXvzAVQQ0g1G743yJ0c&cs=807x671)
![](https://sun9-51.userapi.com/impg/hqRB8vHOl3ZDYxRE0yk43sCFpoXI1HjvV-czqg/qF9hn4CusKs.jpg?quality=95&as=32x16,48x24,72x35,108x53,160x79,240x118,360x177,480x236,540x266,640x315,720x354,1080x532,1280x630,1440x709,2560x1260&sign=cf47526d313d86c25d841fd0701da6ff&from=bu&u=6IS5LbCKqLPvaM1-_wFA8lj8sC0J2eNSvVYhbtMakEQ&cs=807x397)
![](https://sun9-54.userapi.com/impg/-0a8pVyaEAgpJfaBtizVxEeQB04rbQ2dQvLwgg/pDPPoPKBpHw.jpg?quality=95&as=32x26,48x39,72x59,108x88,160x130,240x195,360x293,480x391,540x440,640x521,720x586,1080x879,1280x1042,1440x1172,2560x2084&sign=6dee81f513ed33101604e91e6a175f91&from=bu&u=r-NQ8Y_pvG1_roGNgo2joGMhEOiorlC2v0eW9d9fCEg&cs=807x657)
![](https://sun9-22.userapi.com/impg/KzW--1mYTVlmHVt44Bg1gkw_2cF6OzqBJDXxig/NN6gx1p0MRY.jpg?quality=95&as=32x29,48x44,72x66,108x99,160x147,240x221,360x331,480x442,540x497,640x589,720x663,1080x994,1280x1178,1440x1326,2560x2357&sign=6f7e3f52f63a2a7e1c4100903011c22d&from=bu&u=a0ziXLbbTgkUDQkjncjv05s9gXBCClrz3c1BaKzJvks&cs=807x743)