(Төнчүзү. Эгези № 16,17 «Шында»).
Март 8 хүнү кээрге-ле, Шыдарның ачазы Шактар өөнүң иштинге садыгдан белек черле бербес кижи. Акшазынга харам ашак деп бодай бербеңер, ооң акшазы бар, харам-даа эвес, ынчалза-даа боду белекти таптап тургаш, сиилбип, будуп, шеверлеп кылгаш сунарынга ынак кижи.
Байырлалдарның дыштаныр хонуктары эрткен. Белек бергеш, эпчок байдалга таварышкан Шыдар школаже ам шуут барыксавас апарган. Ай-кыстың арнын канчап көөр? Дедир-даван болза черже касканнанып кире берзе, дээлдиген болза черге хонмайн, дээрге-ле мөңге шагда ужуп чорза дээни-ле. Арын-нүүрүн арай боорда артынга чүктеп алгаш, школага өөренип чедип келген. Чаңгысклассчы эш-өөрүнүң чугаазындан кулак тыртып дыңнаарга, Ай-кысты хоорайга олчаан өөренип, чурттаар дээш чорупканын дидирлежип турар болган. «Чүге ынчаары ол? Хамык ужур менде бе? Чажында бе? Азы белек кылдыр сунган чавагамда бе? Бак кырындан бак кылып алганым ол-дур. Ийи катап буруулуг ышкажыл мен, чок, төнчү чок буруулуг мен» деп Шыдар боду бодун аар бодалдар-биле чүдүрүп, Ай-кыстың көжүп чорупканынга бодун буруудаткан. Ооң чанынга чаңгысклассчызы Алдынай келгеш, холунга дүрүп каан саазын тутсу каапкаш:
– Кымга-даа көргүспес сен, ам дораан бүдүү номчувут – дээн.
Алдынайның берген ыт дылы хире үш-булуңчуктап каан саазынын чада туткаш, ыңай-бээр көрзүнгеш, соңга караанга хөкпейтир турупкаш, номчуй берген: «Экии, Шыдар, чок, Шыдар эвес! (дээш, кызыл өң-биле чөчейтир шыйып каан болган) Экии, Шыданмас! Белекке берген чавагаңны дөмей-ле албайн, сээң аваңның саар инээниң кудуруунда баглап каан мен. Көрдүң бе? Азы аваң көрген ирги бе? Көрбээн болзуңарза, кайда-чүде уштунуп каан боор. Бурууңну хүлээп алзын деп бодаар болзуңза, бодуң база курттуг мээлиг бажыңга узун чаштан өстүрүп ал. Байырлыг! – дээш, хорадап каан борбак арын чуруп каан болган. Төндүр номчупкаш, хая көрнүп келирге, артында Алдынай олче көрүп алган турган.
– Ол-ла бе? Номчуптуң бе?
– Ийе – дептери билек, Шыдарның холундан чагаажыгашты дыка дүрген ушта соп алгаш, ооң мурнунга-ла ора тырткаш, оонактап-оонактап, бок октаар савадыва барып киир чажыпкан.
Кичээлдерде чүнү-даа кылыр хөңнү читкен, анаа-ла соңгаже көрүп алгаш олурар апарган. Ынчап олургаш, тыва дыл кичээлинде “2” деп демдекке база онаажып каан. Ол “2” деп демдээн көргеш: “Сени эдип ап болур кижи-дир мен, “2”! А буруум канчап эдип алыр мен, уруг?!” деп бодангылаан.
Уруг айтырар чавага
Ынчалдыр-ла үш чыл эрткен. Шыдар ам школаны дооскаш, хоорайга кээп, университеттиң тыва дыл өөренир салбырынга өөренир шылгалдазын эки дужаап алган. Өөредилгениң бирги хүнү. Тос айның бири. Сургуулдар үзүктеп-үзүктеп аудиторияже кирип-ле турган. Шыдар ам парталарның артынга эвес, мурнунга олуруп алыр бодаан. Кончуг таптыг олутту шилээш, чаа-ла олуруп алыры билек, аудиторияже Ай-кыска дөмей кижи кирип келген. Сырбаш кыннып, карактарынга бүзүревейн, кайнаар бажын суптарын билбейн, хейде-ле соңгаже көргеш олурупкан. “Шынап Ай-кыс бе ол? Ай-кыс болза канчаар мен ам? Чүгле ол эвес болзун, Ай-кыс эвес болзун” деп сүрээдей берген олурган. Карактарынга бүзүревейн, катап база кеденип көрүп келген. Ооң чүрээ демир турган чүве болза, бүдүн аудитория иштин чаңгыландыр коңгалар дег сога берди ыйнаан. Шынап-ла, ол. Ай-кыс болган. Көрүнмес үеде көрнүп келген-биле дөмей, таптыг-ла Ай-кыс база Шыдарның караанче көрүп келген. Ай-кыс база аңаа бүзүревейн, таанда-ла дээнзиг кылдыр көргеш, Шыдарның бажын одура шааптар хире чидиг кылдыр көргеш, ыңай-ла хыйыртап чортупкаш, Шыдарның чаны-биле эрткеш, ооң шуут-ла артынга кээп олуруп алган. Шыдар ол өйде “Мээң-даа салымымның чөгенчиин, ам та канчаар?” деп арны-бажы хуула берген олурган. Сактырга-ла, артында адыг келген ышкаш, оорга-мойну изиш кынны берген. Ай-кыс олудунга олуруп алгаш, Шыдарның ооргазынче карак ужу-биле көрүпкештиң, аксы ажыттына бер часкан. Биеэги дег дөңгүр баштыг шыданмас Шыдар эвес, а узун чаштыг шымбай Шыдар апарган олурган. Үш чыл иштинде Шыдар кежегени өстүрүп алган болган. Кончуг таптыг кылдыр үштеп өрээн кежегезин оожуму аттыг чылбыртып чоруй, хөрээндиве ажыр октап алган. Ай-кыстың бирде-бирде каткызы-даа кээр, бирде-бирде кылыы-даа хайнып келир.
– Өөредилгениң бирги хүнү болганда, силер база бот-боттарыңар-биле бир дугаар көржүп, таныжып турарыңар бо болбайн канчаар. Ынчангаш кижи бүрүзү оочур ёзугаар туруп келгеш, эштериңерже көрнүп алгаш, ат-сывыңарны адап таныштырыптар силер шүве, уруглар? – дээш, башкызы бир дугаар Шыдарже холун айтып, туруп келирин имнээн.
“Чүге-ле мурнунче чүткүдүң, ол-дур сен, Шыдар” дээш, Шыдар бодун чектеп, туруп чадап, шуут-ла пат болган. Башкызы “Чаа, силер эгелептиңер че” дээш албадап туруп берген. Сөөктери дызырткайны берген кырган ашактар дег, арай боорда сириледир туруп келгеш, хая-даа көрбейн, куруг самбыраже көрүп алгаш, адын-сывын адааш, дедир олуруп алган.
– Шыдар дээр болду бе силерни? Чаа, эр хей. Ам чүгле хая көрнүп алгаш, эштериңге арын-шырайың база көргүзүп алгаш, адын адаар болза эки, Шыдар. Ыядып, эпчоксунуп турбас, дөмей-ле силер ам беш чыл ишти кады өөренир болгай силер – дептерге, Шыдарның бажынга чыглып келген кара булуду чаңнык дүжүрген. “Беш чыл ишти Ай-кыс-биле бе?!” деп миннип турган. – Ам база туруп келгеш, эштериңче көрнүп алгаш, адың адап бер чаа, Шыдар – дээш, башкызы база катап дилээн.
База-ла сөөктерин арай боорда көдүрүп эккелгеш, семизинден угдунмайн чоруур кижилер дег, эглир-ээлбес хая көрнүп келген. Ай-кыс ооң карактарынче дорт көрүп алган олурар болган. Шылавас аастыг Шыдарның аксы ол ынчан хенертен шылай берген дег, ажыттынмайн барган. Адын адавайн туруп алырга, Ай-кыстың арны үрде көстүп туруп бээр. Дүрген-не адапкаш, ора дүжейн деп бодай тырткан.
– Мени Шыдар дээр – деп, арай боорда үнер-үнмес үнүн үндүрүп кааш, кадырже октаан даш дег дедир сандайынче караш-ла дээн. Дараазында дыңнап олурда, “Мени Ай-кыс дээр” деп үн база чаңгыланы берген. Шак ол ат, Шыдарның чуртталгазынга дыка улуг сактыышкын болу берген чүве дег, мээзинге өрүмнелип кадалып каан.
Сургуулдар кижи бүрүзү ат-сывын адап, танышканнар. Ынчалдыр өөредилгениң бирги хүнү коңга-биле доозулган. Шыдар ам хамыктың сөөлүнде үнер дээш, олудундан-даа турбайн олурган. Чаны-биле Ай-кыс бо кылаштап эртип чыткан. Карактарынга чайырлар кээп, ооң кичээнгейин Ай-кыстың чажында чавагазы хаара тыртыпкан. Ачазының мөңгүннеринден бодунуң-на шеверлеп берген чавагазынга дыка-ла дөмей болган. Ай-кыс чавагазын Шыдардан чажырган чүве дег, база-ла чавагалыг чажын мурнунче ажыр октап алгаш, кылаштап үне берген.
Школага номчаан чагаазын дүүн чаа-ла номчаан чүве дег сакты хонуп келген. “Авамның саар инээниң кудуруунга баглап каан чавагазы ол бе?! Азы дөмейлептим бе?! Чок, мээң шеверлээн чавагам-на-дыр” деп танып каан. “Беш чыл ишти мынчаар чурттаар болза, күжүр кызыл арындан чүү артар боор, мен база Ай-кыстың күзээнин күүседип, кежегем өстүрдүм. Бир эвес мээң чавагамны кыстынып алган болза, буруумну хүлээп турар-дыр” дээш, Шыдар ам дидимненипкен, Ай-кыстың соондан үне-ле халаан.
– Экии, оой, экии, Ай-кыс... Болур бе? – дээш, соондан келген. Ай-кыс Шыдардыва көрнүп келгеш, чавагалыг чажын база-ла чажырган дег, ам артынче ажыр октап алган.
– Ийе, Шыдар... Чүү болган?
– Сен-даа, мен-даа... харын бо...
– Чүнү боор?
– Харын бо, кызып тургаш кежегемни өстүрдүм – деп-тир.
– Оон?
– Чүнү оон?! Аа, оон бе, черле буруум миннип тур мен – дээш, кээргенчиг арын тудуп алган, харыы манааш турупкан.
– Буруум?! Ийе, ону билдим. А кежегеңни чоп адааргадырың ол? Мээң чажым өспээн боорга, адааргадып турарың ол бе? – дээш, хая көргеш, кылаштапкан.
– Чок аан, адааргадып эвес, сен бодуң ынча дидиң чоп, чаштан өстүрүп ал деп – дээш, сагындырган болуп айтырган.
– Мен? Мен сеңээ ынча-даа дивээн мен. Хаа, авам сенче чагаа бижип каан турган-дыр аа?! Мен кажан каяа сенче чагаа бижип чордум – деп-тир.
– Авам? Сээң холуң үжүү-ле чорду? – деп, Шыдар ам шуут аңгадай берген.
– Авамның холунуң үжүү биле мээң база дыка дөмей. Ам канчаар сен, узун чараш чажың дээш байырымны чедирип каайн – дээш, улаштыр ырап чоруй барган.
Шыдар ам хамык чүвениң ужу-бажын билип чадап, будалы берген. Демги дүшкен чаңныы өөскүп, кежегези өрттенген арга-биле дөмей апаарга, оозун өжүрген дег, холдары-биле бажын туттунуп “Чүү болду моң?!” деп пат-ла кайгап туруп алган. А бир эвес ол чагааны, шынап-ла, авазы бижип каан болза?! Ай-кыс бижип каан деп Шыдар өскээр билген болза?!
«Таанда-ла, авазы канчап өөреникчи бичии кижиже чагаа бижип чораан чүвел? Улуг-ла кадай канчап менче чагаа бижиир чүвел? Шынап-ла, авазы бижип каан болза, кежегени чүге кызып-кызып өстүрүп турганым ол ынчаш? Билген турган болзумза... Хейде-ле, хүннүң-не кежеге өрүүр, ону азыраан, чуурга суг төнмес-батпас... Чүге-ле өстүрдүм?!» деп, Шыдар хейде-ле хорадаксап чана берген.
Ай-кыс бажыңынга келгеш-ле, авазының кулаан дышкарбайн барган.
– Ам канчаар сен, уруум? – деп, авазы чүнү кылыр аайын тыппайн барган.
– Та харын, авай. Барып-барып чаңгыскурсчум апарды ышкажыл. Чогум биеэги дег тенек эвес апарган хевирлиг, буруузун миннип-даа турар.
– Оон чүү деп чугаалаштыңар, уруум?
– Огулуг харыы-даа бербедим. Солун чүвези – кежеге өстүрүп алган болду ышкажыл, авай.
– Ол чоп ынчаары ол, кулугурнуң? – деп уруунга болушкан аттыг болуп айтырган.
– Суурдан көжүп чоруурда, чагаа бижип каан кижи-дир мен ийин, авай. Чаштан өстүрүп ал деп.
– Ол чоп ынчаарың ол, чарашпайым? – деп уруун чассыда аарак айтырган.
– Анаа, хоранныг боорга... Боду кежинге эртсин дээш...
– Чоор сен, уруум. Буруулугну бурган билзин дээр ийик... Ооң кежи ам-даа чуга-дыр ийин, күжүр оолдуң...
– Авай???
– Чүнү, уруум?
– Чүге ол шыданмаска болчуп турарың ол? – дээш, Ай-кыс могаттынган.
– Күжүр Шыдарның, школа доозуп турда, авазы чок болган деп турган болгай. Бо каш ай бурунгаар. Ам-даа сагыжы чиг бооп чадавас.
– Авазы?
– Черле хоочураан аарыглыг чораан кижи-дир. Ол дугайын өөнүң ээзи безин билбес чораан. Сөөлүнде билдинген. Эртежик аъдының бажы хоя бээрин билгеш, муңгаралдан бодун чардыктырып, суурнуң бар-чок хемчеглеринге сагыш-сеткилин чардыктырар дээш киржир, идепкейжи чораан дээнин эң чоок эдержир эжи хөөреп олурган дээр.
Авазының чугаазын дыңнааш, Ай-кыс “ындыг турган болза, канчаарым ол?!” деп бир боданып-даа олурган.
Авазының эмиин чаа-ла эме бээрге, чаш төлдү аа сүдүнден чарып аппарган-биле дөмей, Шыдар ол ынчан дыка-ла муңгараан. Авазы чок болурга, Шыдарның сагыш-сеткилинге дыка аар, берге кылдыр эрткен. Оол бүрүзү авазынга хөлчок ынак болур болгай. Авазының шырайынга бичии-ле хүлүмзүрүг көстүп кээрге, Шыдарның сагыш-сеткилинге хүн хүннеп келгеш, чечек-чимис часты берген дег болур. Хүлүмзүрген авазын көргеш, анаа-ла хей кады амыраар кижи.
Эртенинде өөренип чедип кээрге, Ай-кыс база ооң олудунуң артында олутта олуруп алган болган. Ай-кысче-даа көрбейн, сегелин көдүрүп алгаш, барып мурнунга олуруп алгаш, кежегезин хөрээндиве-даа ажыр октавайн, харын-даа Ай-кысты көрзүн дээнзиг суйбагылап эдип алган. Ай-кыс-биле кожа олурар Долаана деп чаңгыскурсчузу уруг Шыдарның кежегезин эскерип каан:
– Солунун, бо оолдуң кежегезин дыка чараш кылдыр өрүп каан ышкажыл – дээш, Шыдарны дыңназын дээнзиг ыыткыр чугааланган. Шыдар кезек ыядып-даа олурар. Ай-кыс аңаа харыы берген.
– Мен көөрүмге, ам-даа салбагар хылдар бар-ла чүве-дир. Эр кижи ындыг ыйнаан, ол каяа чаш өрүп билир деп – дээш, Ай-кыс база Шыдарны дыңназын дээнзиг чугааланган.
Кичээлдер соонда иелээн чугаалажыр аргалыг болганнар.
– Ай-кыс, сеңээ багайны кылыр дээш, чажың тыртпаан мен... Дыка-ла буруулуг мен! Өршээп көр. Меңээ ыянчыг-дыр. Шынап-ла, мен мелегей чораан-дыр мен.
– Эрткен үе коптарып чоор, ажырбас, Шыдар. Ыятпа. Мен база аңаа ам ынча дыка-даа хомудавас апарган мен.
– Хомудатканым дээш база буруулуг мен. Чажың дээштиң, мен база дыка хараададым. Мээң буруум-дур ол. Шынап-ла, сеңээ багайны кылып, сени куду базып, чажың тыртпаан мен...
– А чүге тыртып турдуң?
– Харын... анаа... чогум... чарашсынар турган мен...
– Чашты чарашсынгаш тыртар боор бе?
– Чок, чүгле чашты эвес... Сени сонуургаар турганым ол... – депкеш, ыыттавас чүве ыыттапкан дег, чүнү чугаалапканын боду безин билбейн барган, чүрээниң согуу бодунга дыңналып келир кылдыр шимээн-не барган.
Шак ол сөстерни дыңнааш, Ай-кыстың сагыш-сеткили өскерлип, хайнып турган. “А мен база, эгезинде сени сонуургап турган болгай мен, сээдеңмей” деп иштинге бодап келгеш, чавагазын адыргаш, Шыдарже сунупкан.
– Бо чавага дыка чараш-тыр. Сенден чаңгыс дилээм, ам бир база шак-ла мындыг чавагадан кылып берем. Ийи болур кылдыр. Ооң соонда өршээлимни бээр мен – дээш, Шыдарның карактарынче удур көрүп алгаш, хүлүмзүрүп кааш, хая көрнүп, кылаштап чоруй барган.
Редакциядан:
Чечен чугаа мооң-биле доозулган-даа болза, ооң автору Кежик Коңзай улаштыр бижиир бодалы-биле үлешкен. М.Б. Кенин-Лопсанның 100 харлаанынга тураскааткан биче проза мөөрейинге 3-кү черге төлептиг болган бо чогаалын ТР-ниң Чогаалчылар эвилелиниң социал четкиде арнынга салырга, дыка хөй номчукчулар уланчызын дилээн. Чоокку үеде автор улаштыр бижиир дээрзинге бүзүреп, манап арттывыс.
Кежик КОҢЗАЙ.
Чурукту ГигаЧат чураан.
“Шын” №18 2026 чылдың май 14
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...