“ТУВИНСКАЯ ПРАВДА” – 100 ЧЫЛ ОЮ
Фото-чурукта хуулгаазын чүүл бар. Ону тырттырган фотограф амыдырал-чуртталгага карак чивеш аразында болган чүүлдү фото-чурукка кажан кезээде доктаадыптар. Ол дээрге кижиниң карааның көрүжү, хүлүмзүрүү, өөрүшкүзү...
Фото-чурукта дүлгээзинниг чүүл бар. Ында канчаар үнгенин кижи көрүксээр, көргеш магадаар, өске кижилерге бодунуң чуруун көргүзүксээр... Хөй чылдар эрте бергенде, назылап кыраанда-даа, ол чуруктан бодунуң аныяк овур-хевирин көөр. Эрткен-барган амыдырал-чуртталгазын, душкан, ужурашкан, найыралдашкан, ынакшааны кижилерни сактыр...
Боттарының фото-чуруктарын көргеш, кижилер өөрүй бээр, муңгараар кылдыр тырттырар фотографтар эвээш. Холунда фотоаппаратты ажыглап, чүгле чүрээ-биле тырттырган фотографтың чуруктары кижилерниң сагыш-сеткилин уярадып, дүвүредип болур.
Кижилерни, амыдырал-чуртталганы, ажыл-херектерни ынчаар тырттырып шыдаар фотографтарның бирээзи “Тувинская правда” солунга фотокорреспондентилеп ажылдап чораан Никандрович. Кады ажылдап чораан эштери Владимир Савиныхты ынчаар хүндүлеп адап чоруурлар. Хөй-хөй кижилерниң овур-хевирин, сагыш-сеткилиниң байдалын, кылган ажыл-херээн холунда фотоаппараттың дузазы-биле чүрээниң ханызындан тырттырып чураан кижи Владимир Никандрович.
Владимир Савиных 1938 чылдың январь айның 23-түң хүнүнде Омск хоорайның чоок-кавызында суурга төрүттүнген. Элээди үезинде, 14 харлыында, Владимир чурук тырттырарынга хандыкшый берген. Элээн каш мергежилдерни шиңгээдип ап, ажылдап чоруурга-даа, чурук тырттырары ооң амыдырал-чуртталгазында кол ажыл-херек апарган. Омск хоорайга бодунуң фотолабораториязын дерип алгаш, тус черниң солун-сеткүүлдеринге фотокорреспондентилеп ажылдап турган.
«Земля сибирская, дальневосточная» сеткүүлге ажылдап турган эжи, Тываже сургакчылап чорааш келгеш, Тыва деп онза чараш агаар-бойдустуг чер бар-дыр, ында үнүп турар “Тувинская правда” деп солунга фотокорреспондент херек-тир, ынаар ажылдап чорувут деп чугаалаан. Тыва деп чараш черге кезек када чурттап, ында ол солунга түр када ажылдаптар-дыр деп шиитпирлээш, “Тувинская правда” солуннуң кол редактору Маслов-биле харылзажырга, Василий Лаврентьевич аңаа алдын-мөңгүн дег акша-төгерик-даа, чаг иштинде бүүрек дег амыдырал-даа аазаваан. Ынчалза-даа ажылга хүлээп алыр мен деп чугаалаан. Кызылга чедип келгеш, “Тувинская правда” солунга ажылдап, редакцияның ниити чуртталга бажыңында бичии өрээлчигешке чурттап турган. Шак-ла ынчаар Никандрович бүгү назынында Тывага артып каан. Кайгамчык чараш агаар-бойдустуг орандан чоруур бодал безин ооң сагыжынга кирбээн.
Эки шынарлыг чуруктар тырттырарынга херек чаа хевирниң фотоаппараттарын садып алыр деп, “Тувинская правданың” кол редакторундан дилээрге, Никандровичиге алдың-мөңгүн аазаваан чүве болганда, Василий Лаврентьевич “Смена” фотоаппаратты садып алгаш, тырттырып чоруп тур даан” — деп каар. “Смена” дээрге бедик мергежилдиг фотокорреспондентилерниң ажылдаар аппарады эвес, чурук тырттырарынга чаа-ла хандыкшып эгелээн кижилерниң ажыглаар фотоаппарады-дыр. Ынчангаш эки шынарлыг болгаш аар өртектиг фотоаппараттарны Никандрович бодунуң акшазы-биле садып ап чораан. Эң-не бедик мергежилдиг фотографтар ажыглаар «Никон д3с» фотоаппараттың өртээ эргилээн “иномарка” өртээ хире-даа болза, Владимир Никандрович ылап-ла тергиин мергежилдиг фотограф болгаш, ол фотоаппаратты база садып алган.
Фотокорреспондентилеп ажылдап келген үезинде, а ол дээрге ооң барык бүгү назыны, Никандрович Тываның шупту девискээрин кезип каапкан. Ооң барбаан-четпээн булуңу республикада чок деп чугаалап болур. Тожунуң шыргай арга-арыглары, эрес-кашпагай ивилери, кайгамчык чараш хөл Азас, Мөңгүн-Тайганың шыпшык бажында меңгилер, түрлүг-сүрлүг сарлыктар, тоолзуг Хиндиктиг-Хөл дээш Тываның кайгамчыктыг агаар-бойдузун, дириг амытаннарын тырттырып, оларның ээлери ивижилерниң, сарлыкчыларның, малчыннарның, тараажыларның овур-хевирин Владимир Савиных чүрээ-биле чуруп каан дизе, хөөредиг чок.
Тываның эң бай өнчүзү мал-маган-на болгай. Оларны тырттырып тургаш, Владимир Никандрович озал-ондакка таваржып, кемдээр-кергээр чыгыы таварылгалар болгулаан. Мөңгүн-Тайганың кадыр-берт бедиинге оолдуг кыс сарлыкты чараштыр чурукка тырттырып алыр дээш, ону ол-бо талазындан тырттырып чоруп турда, сарлык оглун хопталааш, үзер дээш халдай бээрге, оон частырар дээш, кадыр ийни куду дукпурланып баткаш, хол-будун сыйып ал часкан. Ынчалза-даа Никандрович дупкурланып бадып чыткаш, тырттырган чуруунга сарлык ылап-ла сүрлүг-түрлүг, бойдус чаяаган дүрзү-хевири ол-ла хевээр чуруттунган. Фото-чуруктар делгелгелеринге чогум-на ол чурук көрүкчүлерниң сонуургалын хаара туткан, чаңгыс эвес шаңнал-макталды Владимир Никандровичиге чаалап берген.
“Тувинская правда” солуннуң хоочун фотокорреспондентизи Владимир Савиныхтың чогаадыкчы ажылы, Тывага фото-журналистиканы хөгжүдеринге киирген улуг үлүг-хуузу бедии-биле үнелеттинген. Ол Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, Тыва Республиканың “Шылгараңгай күш-ажыл дээш” деп медалы, Тыва Республиканың Ордени, Россияның Журналистер эвилелиниң “Профессионал ниитилелдиң мурнунга ачы-хавыяазы” хүндүлел хөрек демдээ-биле шаңнаткан.
Фотокорреспондент Владимир Савиныхтың тырттырган, “Тувинская правда” солунга үндүрген чуруктары бо солуннуң номчукчуларынга кончуг эргим. Олар боттарының, эш-өөрүнүң, кылган ажылын, бүдүрген үүле-херээн ол чуруктардан көрүп, чурукту тырттырган фотокорреспондентиниң адын сонуургап номчуп чоруурлар. Ол дээрге ооң чогаадыкчы, чурукчу фотограф ажылынга эң-не бедик үнелел, шаңнал-мактал деп Никандрович санап чоруур.
Амир МИНАЕВ.
Авторнуң болгаш Владимир САВИНЫХТЫҢ тырттырган чуруктары.
«Шын» №41 2024 чылдың июнь 5
![](https://sun9-77.userapi.com/impg/03fDf0GlPFwqIUqRUggHo1VpXKkv-KId3tZHkQ/IsuXti9ge-M.jpg?size=900x604&quality=95&sign=f69eb8f01e604527afc936fceea7f91b&c_uniq_tag=eaZad0sNOVXM2r0MRhpf-mHuVBBFVXuJlwsl6VMN4y8&type=album)
![](https://sun9-66.userapi.com/impg/5yqFQvpyCvMT_WwUA4EwkQWmeq4ywsYhzdVlfA/BCSiOK62bNo.jpg?size=607x807&quality=95&sign=9fe018e905cf7413ec00b2ad1d98271d&c_uniq_tag=GmnJovR56pbZKpK8v7hLTJjgkssvBeN28aJ21TBvhIE&type=album)
![](https://sun9-6.userapi.com/impg/tUKOIm667IdLrPRUMsF-KSbWGqrGUxTi3iBY6g/JMFlYSfzaU4.jpg?size=607x807&quality=95&sign=14d349118b5f5e07c92f44625405237b&c_uniq_tag=xae3PkWD_Z-hhM6EqHeF7AWzfxdxig4gI8DxijEvdTA&type=album)
![](https://sun9-61.userapi.com/impg/xzEbDoevksswyzQGU4ZUd-KLX0YgDcyZms5_sQ/86zGoU-sXm4.jpg?size=807x607&quality=95&sign=9ac0d4fd85cc01931f490d288f68ff54&c_uniq_tag=VLR0sGhWTYFPxyPaaag0XcGZ2gRbn6Dz37frhzhVAKc&type=album)
![](https://sun9-1.userapi.com/impg/FgfLZLw9aUL_R-GhubIGtxO2pjiVVURJZ6troA/v2hwKQQGfTs.jpg?size=537x807&quality=95&sign=c37de428bd1e26063df1ab7b1967b120&c_uniq_tag=t-NRU5EDISbVE5gRR8g37xLdgnNAvGoKYO4ZYzoRXPs&type=album)
![](https://sun9-52.userapi.com/impg/ApFfhW_LO-khjin60XSdXt-cJx-agBUlEXpK7A/o8Aer2wgfuw.jpg?size=807x537&quality=95&sign=f2acf4b16e0dff2fd25ede4e76cf56e7&c_uniq_tag=BhTA1hspXhc4h7-3B7qecMozc0957cLWvXmL68UOECc&type=album)
![](https://sun9-42.userapi.com/impf/YMmsDi3oEc2sjfX0limemIS31Rf2CnXg59aRYQ/Od-mgtEkODU.jpg?size=130x87&quality=95&crop=7,0,2545,1703&blur=50,20&sign=b4a3336c4fea5ff47ccc2cf987f04c4c&c_uniq_tag=omkaLJkxYcjZ7aTTI4FkclRMO70-ZwlaoxuD2EHvSgc&type=album)
![](https://sun9-42.userapi.com/impg/YMmsDi3oEc2sjfX0limemIS31Rf2CnXg59aRYQ/Od-mgtEkODU.jpg?size=807x537&quality=95&sign=f76e32c1fe90575b853fefa560d30f1c&c_uniq_tag=UWZ_pfN9qiF-XO61qhRbbZ65J45okcQIvwNw8DbVIlk&type=album)