❆ Болган таварылга
2025 чылдың декабрь 31-ниң хүнү. Тываның бир улуг кожуунунуң ыраккы сумузунуң девискээри — Хаялыгда кыштаг. Малчын аалдың херээжен ээзи, ийи оолдуң авазы, кады чурттаан эжиниң бүзүрелдиг чөленгиижи Карашпай угбай каш-ла шак болгаш үнер Чаа чылга хынамчалыг белеткенип, столга аъш-чем, манчы-буузазын, дүлген эъттерни, быжырган далган, боова-боорзаан, хоорай садыгларындан шилип тургаш садып алган чигир-чимизин делгеп, чүгле чииринге белеткеп кааш, инек, молдургаларындан үстүп чыдып калыр Калчан-Шилги, Сарала, Хүрең-Инекти сүрүп чоруткан оолдарын көрүптер дээш, дүвү-далаш кеттинипкеш, дашкаар үнүп, кажаазынче кылаштаан.
Коданның улуг инектери чадагай сери кажаа адаанда кегженип турарын бажынга кыстырып алыр чырыткы фонары-биле четчелеп көөрге, үстүп амдажаан аныяк инектери, оларны сүрүп чоруткан оолдары-даа келбээн болганнар. Элдепсинген ава телефонунда шакты көөрге, 23 шак ажып турар, а каш-ла минута болгаш чаа 2026 от олуттуг Аът чылы үнүп келир.
✼ ✼
Айдың дүн. Коданындан улуг-ла ыраваан хире болза-даа, Карашпай хой шыырынга кирип ап, ашаанга-даа чугаалавайн, бажыңындан үнүп чоруй барганын ам-на харын боду кайгап, инектер сүрүп чоруткан оолдарынга таваржы бээринге идегеп базып-ла орган.
Даг эдээнде ыжыкта Карашпай, Дамдын-оол ашак-кадайның каш чылдар дургузунда мал-маган өстүрүп чорааны кыштаа. Бичежек-даа болза, аъш-чемниг, тодуг-догаа бажыңынга амыдырап-чурттап, өргүн хөй чонунуң, ажы-төлүнүң, чоок кижилериниң малын азырап, оларның аас-кежии дээш өремелиг шайының үстүн чажып, ыдыктап чораан хонаш-турлаа, кыштааның ора-сомазын-даа ол тыппайн барган. Хейде-ле боду бодунга чөгенгенинден каттырар-даа. Хенертен ыглаксаазы кели берген. Ынчалза-даа быжыг туттунган. Кылаштап-кылаштап, бир дагның бедиинге үнүп келгенде, дилеп үнгени инектери, оолдары-даа тывылбаан.
✼ ✼
Хеймер оглу Серёжа школаның алдыгы классчызы апаргаш, дурт-сыны хенертен узап, өзүп эгелээн. Бичиилей бергенинден кетпейн барган кышкы бөргүн, куртказын кыштагда аалынга эккеп, тон аскыыжынга уштуп каапкан. Оглунуң халбыңныг хүрең бөргүн та чүге-ле ийик, бо кежээ авазының кедип алганы таарымчалыг болган...
Бо чайын кыс дуңмазы Аянаның оолдары аалга келгенде, Кызылдың 9 дугаар школа гимназиязының 5-ки классчызы Демирге:
— Серёжа акыңның бөргү чаа хевээр, куртказын бо күзүн садып берген мен. Акың бичии када кеткен, хенертен өзе бээрге, сыңмастай берди ышкажыл. Чанып чорууруңда, ап алыр сен, оглум. Бис хөй ажы-төлдүг өг-бүлеге өскен бис ийин. Ынчангаш бичии кижи акылары, угбаларының бичиилей берген идик-хевин кедип чорааш өзүп келир боор чүве болгай – деп, даай-авазы угаадып чугаалаан.
Хоорай чурттуг оол кышкы куртканы тудуп көрүп тура, думчуун дырыштыргаш:
— Меңээ таарышпас куртка-дыр, тётя — диген.
Демирниң авазы дуңмазы Аянага телефон дамчыштыр ол таварылганы тайылбырлап чугаалаарга, оозу шала доңгун:
— Эргинди хептер кетпес-тир ийин, угбай. Чоор сен ону. Бо шагда ажы-төл адыыргак апарган үе ышкажыл – дигеш, телефонун дораан өжүр базыпкан.
Даай-ава хомудаанындан оглунуң куртказын хеп шкавынга хумагалыг шыгжап кааш, кышкы халбыңныг бөрттү аалга үнер-кирерде кедер кылдыр эжик аксында хеп азар черге бедидир салып алган чүве-дир.
✼ ✼
Кадай кижи караңгыда бажыңыңдан чүге үндүң? Карашпай сактып келирге-ле, чайлаг, күзег, кыштаг, чазаанга-даа хүн ажа бергенде, өдээнден ырадыр кажан-даа чааскаан чер чоруп көрбээн. Инектерин саап каапкаш, сүдүн тыртып, аяк-савазын чуп, аъш-чем белеткеп, өөнүң ажылын кылыр турган.
Аалындан айдың дүне үнүп чорупканда, бир-ле элдеп-эзин күш ону хой шыырынче кылаштаарын албадай берген. Дамдын-оолдуң алгырып, кый деп турганын чоогунга дыңназа-даа, аңаа харыы бербээн. Ыттары ийи, үш удаа ээргенин ыяк дыңнаан. Оолдары кыйгырды бе? Чок. Азы кыйгырган чадапчок. Ооң хенертен дылы ээлбестеп, кулактары дыңналбастап, үнү-даа үнмейн баржык...
✼ ✼
Малчын өг-бүлениң ээзи Дамдын-оол кадайы чем кылып, аай-дедир кожа чем кылыр өрээлге кылаштап тура, Чаа чылдың байырлыг хемчеглеринге чедир каш-ла минута четпейн турда, бажыңындан үне бээрге, сагыш човап соондан үнүп кээп, кажаазынга барган. Кадайы ында чок. Чассыда аарак “кады кырааным” деп кыйгырган. Оолдары ол аразында инектерин эккелген. Кадайы сураг болган. Дүн ортузу эрткен. Ачазының даалгазы-биле оолдар аъттаныпкаш, баалык ажылдыр авазын дилегзинип, кожа аалче халдыпканнар...
✼ ✼
Карашпай кылаштап-кылаштап, бир дагның бедиинге үнүп келгенде, оранчок ыракта даглар ажыр суурнуң салют оттары дээр шаар дүндүүштелдир ужугуп турган. Изиргенгенинден аңаа тыныжын оожургадып кезек турган. Бөргүнде кызыдып алган фонарының чырыы имистелдир саргара берип, үр болбаанда өже берген. Тонунуң өөктерин чежип, иштинде платьезиниң кырындан дүктүг джемпер кедип алганын адыжы-биле суйбаан, каъттаныпкан хөвеңниг хөректээжиниң карманындан бичежек телефонун уштуп алгаш, оглунче долгаптарын оралдашкан. Харылзаа чок... Бажыңындан үнгеш, кажаага турда, ашаа Дамдын-оол кыйгырып турду чоп! Ынчан... Чүге ынчан харыы бербедиң? Тонун өөктенип тура, канчангаш-ла көөрге, оранчок ыракта солагай талазында чазаглыг орукта хирелиг бир машина чырыы көзүлгеш, баалык ажылдыр халыткаш, чер иштинче кире бергензиг болган. Дүжү-түлү бе?...
✼ ✼
Хенертен Карашпайның бичиизинде, школачы чылдарында, номчуп турганы “Тыва улустуң тоолдары” деп кызыл-хүрең даштыг, ортузунда чырык сарыг хээлерлиг номда “Дөң-Хөөжүк” деп тоол-даа сагыжынга кирген. Чок, Карашпай бажыңындан инектерин көрүптер дээш үнүп келген ийик чоп. Харалаан, аза берген ышкажыл...
Каш-ла минута бурунгаар бедик тейге турган. Кылаштап тургаш эскерерге, тейни куду бадып келген, тенниг кызыл хараганга чаагын ажыңнадыр шавыладыпканындан миннип келген. Тода көстүп турган ай ооң кайнаар кылаштаарын хайгаараанзыг өрү дээрде, солагай талазындан чырыда берген. Карманында телефонун сактып келгеш, оглу Серёжаже долгаан. Харылзаа чок. Бичежек бөдүүн телефоннуң экранын топтап көөрге, дүнекиниң ийи шак ажа берген, хүн херелдерин ажыглап, бажыңынга электри чырыдар херекселге хүндүс телефонун 50 хуу чедир «чемгерип» алчык. Ам оозу агаарның соогундан 15 хууга чедир бада берген болган. Даглар аразынга харылзаа чалгыы чок болуру-даа чөптүг. Кыштагга безин ында-хаая телефон-биле чугаалажырын сактып, истер көрүп чораанын-даа шуут-ла уттупкаш, ай чырыынга бедик дагны ылавылап көрүп алгаш, хөртүктүг, харлыг-даа болза, кара-кара бир-ле коргунчуг амытанның дүрзүзү дег хараганнарлыг дагның эдээнден тура кылаштааш, бедиинче дорт-ла углапкан. Өршээ, өршээ! Харылзаа херек, камгалал, камгалал албаны-биле!
✼ ✼
Ак хар шыпкан даглар хүрээлээн ээн чер. Ында чаңгыс херээжен. Айдан аңгыда, ооң тейиниң кырында Чеди-Хаан болгаш өске-даа сылдыстар ону, ооң дүне када бажыңындан үнгеш, ээн деспекте чааскаан кылаштап чоруурун шооткан, кээргээн-даа дег, тоомча чок чивеңейнип, чырып турганнар.
Кышкы дүне дээрниң хиндиинге эдир булуттар кайыын-на ийик тыптып кээп, айны дуглаптарга, кезек када чаа-ла айга кылаңайнып чыткан чер-девискээр хенертен караңгы көк апарган, кыйгак айның чырыының аайы-биле куурарып, кара көк өң-биле шиметтинип хуулгаш, кезек када ай бүлүртүң чырыткы дег, дээрге астына берген. Чиктиг ыржым-биле чер-девискээр бүргеттине берген дег сагындырган. Карашпай буттары, шулу мага-боду шыырныгып, коргуп чорза-даа, сөөлгү идегели – бедикче үне бээрин ыяк шиитпирлээн.
✼ ✼
Кожууннуң чаңгыс аай дежурный диспетчер албанының ажылдакчызы Монгуш Чаа чыл уткуурунуң түлүк бачым үези дыка дүрген эрткенинге, кандыг-даа онза болуушкун болбаанынга таарзынып, компьютер экранында шыдыраа ойнап, көштерин сайгарып орган. Эртенгиниң 5 шак 07 минутада телефон медээзи эде берген. Монгуш даңзаны көдүрүп алыры билек:
— Экии, Чаа чыл-биле! Хаялыгда кыштаг чоогундан долгап тур мен. Мени Карашпай дээр. Аныяк инектерим, молдургаларым келбейн баарга, көрүптери-биле үне бергеш, дүне када дагларда аза бердим, оглум. Харылзаа багай, чок. Телефонум 3 хуу апарды, удавас өжүп каар… Бистиң чагыргавысче долгап берип көрүңерем – деп, дыңнадыгны дыка дүрген дамчыдып, быдырадыр чугаалаарга, харылзаа үстүп, телефон ужунда кижиниң үнү дыңналбайн барган...
✼ ✼
Дежурный диспетчер Монгуш ол-ла дораан суму чагыргазының даргазынче телефону-биле медээни дыңнадырга, ол хуваашканы ёзугаар дежурныйлаар үлүг, ээлчээнде ажылдап турарын илеткээн. Ырак суур-сумуга дүвүрээзин эгелээн. Хоорай биле сумунуң аразы 30 ажыг километр, а малчын аваның дилээшкинин сумунуң девискээринде 18 хире километр черге калбаа-биле чорудуп турган.
✼ ✼
2026 чылдың январь 1. Чаа чыл. Эртенгиниң 6 шак 30 минута. Дилээшкин кылып турган чагырга ажылдакчылары ийи, үш бөлүкке үстүп алгаш, дарый хемчеглерни чорутканындан кыштагның соңгу-чөөн талазында чазаглыг орук чоогунда, аалындан 7-8 километр ырак бедиктен сураг чок читкен херээжен кижи олче чоокшулап халыткан машина чырыынче улам-на чоокшуладыр холдарын чайбышаан удур кылаштаан. Тыпты берген… Чагырга бажыңынга бөдүүн малчын аваны шайладып, чемгерип чылыктыргаш, чаңгыс чер чурттуглары аалынга чедирип кааннар.
/ Чаңгыс аай дежурный диспетчер албанының дыңнадыындан херек кырында болган болуушкунну Вячеслав МОНГУШ чеченчидип, эде бижээн.
Чурукту интернеттен алган.
“Шын №2 2025 чылдың январь 22