«Найыралдан чаяаттынган найысылал» Кызылывыстың тургустунганындан бээр 112 чыл болган оюн хиндиинде хир чок ак-көк дээр, алдын хүннүң саарылган херелдериниң адаанга сентябрь 12-де демдеглеп эрттирген. Арат шөлүн эртенги үеде-ле өң-баазын идик-хептиг улуг-биче чон тарып каан айыраң чайт чечектерге чүүлдештир чыглып келген. Оюн-тоглаа, делгелгелер, ыры-хөгжүм, танцы-сам, мастер-класстар болгаш чаагай аъш-чемниң сорунзазы күштүг болганы-биле чүс-чүс кызылчылар булуң бүрүзүнче аай-дедир көжүп тура хүнзээн. Тыва эки турачылар кудумчузунда майгыннардан чаагай чем, суксунну садып алгаш, белеткеп каан столдарга тургулапкаш, биче сценада концертти мага хандыр көрүп турда, Ленин кудумчузунда улуг сценадан чараш аялга куттулуп кээп, ынаар база элзеди кааптар. Ону көрүптер дээш, бар чыдарга, орук дургаар бээр кел деп карак базар чараш чүүлдер-ле хөй.
Уран кылыглар
Хол-биле аргаан, даараан, дизип, сиилбип, чонуп чазаан ажылдар делгелгезинден чаптанчыг кыстарның кыйгызы онзаланып турар болду. Немелде өөредилге төвүнүң өөреникчилери аңгы шөлчүгеште боттарының холу-биле кылган чүүлдерин садып, эрткен-дүшкен улусту кыйгырып ап, аажок-ла садыглажып турар болду. 11 дугаар школаның 4-кү классчызы Дарина суг-чинчилер-биле кыс уругларга тааржыр каасталгалар кылып алгаш, хүннүң бирги чартыында 300 рубль ажылдап алганын чугаалады. Чанында эштери шуугайларда оюп, өрттедип сиилбээн чуруктарын келген аалчыларга тайылбырлап турлар. А чонар-даштан кылыгларны Немелде өөредилге төвүнде «Пограничник» болгаш «Ровесник» клубтарның удуртукчу башкылары, Россияның Чурукчулар эвилелиниң кежигүннери Начын Саая биле Айдемир Шыырап делгеп алган, сонуургап келген улуска тайылбырлап берип олурар болду. Делгеттинген ажылдар 4 чыл чедир чазаныпкан оолдардан эгелээш, чаа эгелеп чоруур кыс уругларга чедир бар. Дуржулгазы шору бедээн даш чонукчуларының ажылдарының өртээ ийи муң, ооң адаа – 1500 дээш аңгы-аңгы болду. Күзелдиг кыс уругларны база өөредип турарын Начын Оттук-оолович сонуургадып, оларның ажылдары-биле таныштырды.
Театрның баарында майгыннар аразында бир-ле майгынны чечек үглээн арылар дег ажы-төл четкен авалар долганып тур. Сонуургап чеде бээримге, өңнүг хендирлер-биле аргып каан, шекпен пөстен даарап каан улуг, бичии чымчак ойнаарактарны шилип чадап, уругнуң алыксаанын авазы далдап, авазының шилип бергенин уруу албастап шаанга-ла кирип турлар. Амгы үениң ойнаар-кыстары, мультфильмнер маадырлары, дириг амытаннар дээш чүлерни чок дээр боор. Бо-ла бүгү чараш ойнаарактарның автору Валентина Литовских 7 чыл иштинде уран холдары-биле чаштарны өөртүп турар болду.
Чавагалар, боошкуннар, сыргалар, чинчилер, каасталга херекселдери, тыва номнар, пазлдар дээш черле чүнү чок дээр боор. Найысылалдың уран-шевер кадыннарының, чазаныр эрлериниң ажылдарын база катап сонуургап көрүп, Наадымда садып ап шыдавайн барган чүүлдерин ам өөрүшкү-биле ап турарының херечизи болдум.
Массалыг оюн-тоглаа, мастер-класстар
Шатин аттыг хореография школазының өөреникчилери чыылганнарга чараш көргүзүүн бараалгадып, чаңгыс аай өңгүр хептер кеткен спортчулар тхэквондо болгаш ушуга мастер-класстарны эрттирген. Чаш ажы-төл өртчүлерниң, полицияның, дүрген дуза чедирер эмчилерниң машина-техниказын, ооң дериг-херекселин сонуургап, албан эрттиреринге өөредип каан ыт-биле ажаанзырап турар үеде уран-шеверлер суй белектер, тыва национал каасталгалар кылырынга мастер-класстарны эрттиргилээн. Чөөн чүк чоннарының го оюнун сонуургаар улусту өөредип, гога болгаш шашкиге күжүн шенээр күзелдиглерге маргылдаалар болган. «Шоодайбол» деп чоокта чаа тыптып келген оюнну байырлал программазынче киирип, хөй кижини хаара тутканы солун болган.
Делгелгениң дээжизи
Бо-ла бүгү хемчеглерниң, делгелгениң дээжизи найысылалдың төөгүзүнге хамаарышкан фото-чуруктар болгаш чурттап эрте бергенивис үениң херекселдерин чыып каан майгын-дыр деп санап турар улус хөй болду. Сактырга-ла, бистиң амыдыралывыска көңгүс чаа турган ышкаш, ол хирезинде дыка дүрген ажыглалдан үнүп, уттундуруп бар чыдар эт-септи, техниканы аныяк-өскен, чалыы салгал сонуургал-биле, улуг улус чылыг сактыышкын-биле көргени чугаажок. Ында эрткен чүс чылдың төнчүзү, амгы чурттап чоруур үевистиң баштайгы он чылында ажыглап чораанывыс аудио, видеомагнитофоннар, оларның кассеталары дээш көргенивис-даа ышкаш уттундурар четкен эдилелдерни чыгган.
Байырлыг концерт болгаш шаңналдар
Сураглыг уран чүүл коллективтериниң, ат-сураглыг артистерниң киржилгези-биле байырлыг концерт хүндүс болгаш кежээ болгулаан. Кызылдың Баштыңы Ирина Казанцева биле мэри Айдың Сарыглар хоочуннар-биле ужуражып, чонунга байыр чедирип, шаңналдарны тывыскан. Чаңчыл ёзугаар «Кызыл хоорайның хүндүлүг чурттакчызы» атты бо чылын 70 дугаар хамаатыга тывыскан. Кадык камгалалының алдарлыг ажылдакчызы, күш-ажылдың хоочуну Маргарита Монгушовна Ооржак хүндүлүг атка төлептиг болганы ол. Чылдың-на болуп эртип турар хоорайның чаагайжыдылгазынга хамаарышкан «Чечектелген Кызыл» мөөрейниң тиилекчилерин база шаңнап-мактаан. Жюриниң үндүрген түңнелдери-биле 8 аңгы номинацияга 2 болгаш 3 дугаар черлерге төлептиг болган албан черлерин, чуртталга бажыңнарын болгаш хамаатыларны шаңнаан.
Кежээки концерт чүден артык солун болган. Аңаа сураглыг бөлүктер, рок-бөлүктер, дириг хөгжүм ансамбльдери, амгы үеде чонда билдингир тыва эстраданың сылдыстары, эгелеп чоруур аныяк ыраажылар болгаш Тываның улустуң артистери Саинхо Намчылак, Олег Сарыглар, Борис Салчак киришкен. Абакандан келген аалчылар: квинтет «Экспресс», Виктор Ковалёв тыва көрүкчүлерниң сеткилден дыштанып билирин, «изии-биле» үнелээрин магадап, өөрүп четтиргенин илереткен. Концерт үезинде Абакандан аалчыларның от-биле көргүзер фаер-шоузун чыылганнар сонуургаан. Байырлыг концерт «Үер» бөлүүнүң «Кызылым» деп сурагжаан ырызы-биле доозулган.
Найысылалдың 112 чыл ою бедик деңнелге эрткен. Боттары кээп, караа-биле көрүп шыдаваан кызылчыларга болгаш республиканың өске-даа булуңнарында чурттакчы чонга дорт дамчыдылганы «Тува24» телеканал кылып берип, хүнзедир, орай кежээге чедир ажылдаанын мактап, четтиргенин илередип турар чон хөй болганы өөрүнчүг.
Надежда КУУЛАР.
Авторнуң болгаш Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №36 2026 чылдың сентябрь 17
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn