2026 чылда Россияның девискээринге чазыйлаан адыглар дугайында интернет четкиде, солун-сеткүүлде бо-ла бижип турарын номчуп, көрүп-даа турар болгай бис. Тывага база дыка хөй адыглар чазыйлааш, мал-маганче халдап, кижилерниң амы-тынынга чедип, кемдээшкиннерни суг чедиргеннер болгай.
Таптыг-ла 1987 чылда Тывага адыглар база чазыйлаан таварылгалар турган. Ол үеде Таңды районнуң ИХК-ниң ажылдакчылары, совхозтарның даргалары-биле быжыг харылзаалыг ажылдап, күскү үелерде оор-суукка удур рейдилээр чаңчылдыг турган. Бир катап “Тока” совхозтуң директору биле ИХК-ниң ажылдакчылары рейдилеп чорупкан бис. Элегес суурдан ырак эвесте Даш-Кажаа кыштагны таварып, Хүн-Көрбес дагның эдээн эрткеш, Каък уунче бар чор бис. Машинаны директор боду мунуп алгаш чораан. Тараа шөлүнде бригада турлааның чоогунга кыштаг чаны-биле дүне 3 шак үезинде эртип чыткаш, 4 аътты өртеп каанын көрүп каан бис. Директор кыштагда малчында аъттар барын билир болгаш, хынап көөрү-биле аъттарның турар черинге халдып чеде берген. Машинаның чырыынга хынап көөрүвүске, «67» дугаарлыг болгаш кондаалайында «СР– совхоз Россия» таңмалыг совхозтуң аъттары болган. Оон дораан малчынның кыштаанга чеде бээривиске, ыттары-даа ээрбес. Бажыңче кирип кээривиске, дөрде 4 аныяк оол удуп чыдырлар.
Бажыңның ээзи туруп кээрге, директор малчынны кончуп:
— Чүү кончуг удуур кижи сен? Машиналыг улус бажыңың чанынга чортуп чедип кээрге, үнүп көрбес-даа, ыттарың суг дааштан ээр-бес — деп айтырган.
Малчын тургаш:
— Дүне кыштагже чазыйлаан адыг халдаан, бо удуп чыдар оолдарже база халдаан болду. Оон оолдар адыгдан корткаш, аъттарын бажың чоогунга өртеп кааш, удуп чыдарлары ол. Хемчик кожуунче бар чыдар оолдар-дыр, Таңдыда төрелдеринге чорааннар — деп, малчын харыылады.
Аъттарның кондаалайында демдээн көргеш, оолдар оорлар деп даргалар дораан билип каан болгаш, удуп чыткан оолдарны оттуруп, чаңгыстап машина иштинге олуртуп алгаш, тайылбырларын ап эгелээннер.
Оолдар баштай хөрлээр бодааннар, ынчалза-даа аъттар оорлаанын чугаалап бергеннер. Барыын-Хемчик районнуң Аяңгаты суурдан Таңдының Арыг-Бажы суурда чурттап турар чаңгыс чер чурттугларынга келгеш, чанарда ферманың аъттарын оорлаан болдулар. Кыштаг чоогунга чазыйлаан адыг халдап кээрге, оттуг-ыяш кыпсып, алгырып-кышкырып тургаш адырлып алганнар болду. Бир бениң эмиин адыг холунуң дыргаа-биле балыглап каанын база чугааладылар.
Аъттарны хавырган дугайында протоколду тургускаш, малчынга быжыглап кааш, оолдарны машинага олуртуп алгаш, Элегес суурга чедип келдивис. Директорнуң ажылдаар өрээлинден Бай-Хаактың милициязынче телефоннаан. Оперативтиг бөлүк «Россия» совхозче үнүүшкүннү кылгаш, Газ-53 маркалыг машиналыг чолаачыларны «С. Тока» совхозтуң малчынының кыштаандан аъттарны чүдүрүп алыры-биле чорудупкан.
Бир эвес адыг оорларже халдаваан болза, олар шагдааларга туттурбас турган боор.
Чазыйлаан адыг болгаш шагдаа
1989 чылдың чазы. Таңды районнуң ИХК-ниң кем-херекти дүрген истеп тывар 2 ажылдакчызы Таңды кожуундан читкен аъттарны дилээрин Улуг-Хем кожууннуң Ак-Тал суурдан эгелеп алганнар. КАИ машиназын улуг оперативтиг төлээ мунуп алган. Успенка суурнуң чурттакчызының кажаазынга турган 4 аътты дүне када оорлаанынга каразыттырган оолду Ак-Тал суурдан тудуп алгаш, оорлаан аъттар дугайында айтырганнар.
— Аъттарның чамдыызын Хемчик кожуун чурттуг оолдар алгаш чоруптулар, а мен суурумга бир аътты арттырып алган мен — деп харыылаарга, улаштыр оорлап алган аъдын айтырганнар.
— Оорлап алганым доруг аътты Ак-Талдан ырак эвесте кыштагда аппарып кагдым — деп харыылаан.
Ынча дээрге, ол аътты алыры-биле оолду машинага олуртуп алгаш, ооң айыткан кыштаанче чорупканнар. Ак-Тал суурдан 5-6 километр хире ыракта кыштагга чеде бээрге, шынап-ла, аът херимде баглап каан турган.
Херекке кожар материалдарны чыып, каразыттырган оолду машинага олуртуп алгаш, Бай-Хаак чоруурунга белеткенип алганнар. Аътты кыштагга каары арай сезинчиг, катап аътты оорлап болур, чок болза кыштагның кадарчызы саарып болурун бодааш, аътты база алыр ужурга таварышкан. Ам ол аътты кым мунуп алгаш, Каък суурга чедирери негеттинип келген. Туттурган оолга мундуруп каарга, дезип болур. Оон аътты оперативтиг ажылдакчыларның бирээзи мунар ужурга таварышкан. Чүгле чүгенниг аътты шагдаа мунуп алгаш, Каък уунче дорт оруктап чорупкан. Машиналыг өөрлери машина оруу-биле Өдең-Шөлдеп Каъкче чоруур апарган. Чүге дизе Каъкче дорттаар орук кадыр болгаш малгаштыг, машина чоруп шыдавас.
Аъттыг оперативтиг ажылдакчы тараа шөлдерин эрткеш, тайгада орукка келген. Арга иштинде орукту топтап көрүп чорааш, малгашта улуг адыг изин көрүп каан. Кажан Ак-Тал суурже машиналыг чоруур деп турда, адыглар чазыйлааш, малчыннарның коданынче халдаанын Каък суурнуң чурттакчылары чугаалаанын сактып келген. Каш чыл бурунгаар база ол-ла ажылдакчы рейдилеп чорааш, аъттар оорлаан оолдарже адыг халдаанын база сактып келгеш, аажок коргуп, арга иштинге орукка аъды былгырарга безин сырбаңайнып, коргары дам барган. Пистоледин уштуп алгаш, арга иштинге бир дааштаан. Пистолеттиң даажы аргага чаңгыланып чоруй барган. Элээн чортуп оргаш, арга иштинге тыва улустуң «Тооруктуг долгай Таңдым!» ырын алгырып ырлап чораан. Арга иштинден үнүп кээрге, Каъкта тараа шөлүнүң ховузу көстү берген. Ырак эвесте аал көстүп турар боорга, аъды-биле ынаар халдып-ла каан. Аъттың кашпагайы-даа аажок, малчынның аалынга халдып кээрге, Каък суурнуң хоочун чурттакчызы акый болган.
Аътты баглап турда, өгнүң ээзи чанынга чедип келгеш:
— Кайын аът чавыдактап алгаш халдып келдиң — деп айтырарга:
— Оорлаткан аъттар истеп чорааш, бо аътты Ак-Тал суурдан тып алгаш чедип келдим. Өөрлерим аът оорлаан оолду тудуп алган, Өдең-Шөлдеп кел чыдырлар. Аът мунар кижи чок боорга, аътты мунуп алгаш чедип келгеним ол — деп харыылаан.
Малчын:
— Шын кылган-дыр силер? Бо дүне одарывысче чазыйлаан адыг халдаан. Боо дааштап тургаш, арай боорда адыгдан адырлып алдывыс. Улустан дыңнаарывыска, малчыннарның кажааларындан хойларны ушта соп алгаш чорупкан боор-дур — диген.
Шагдаа:
— Арга иштинге орукка адыг изин көрдүм – диген.
— Харын-даа чазыйлаан адыгга таваржы бербээн-дир силер – деп, малчын чугаалаан.
Оор-даа кижи, шагдаа-даа ажылдакчызы кандыг-даа таварылгаларга таваржып чоруур боор-дур.
Материалды Сергей Оюннуң «Полковниктиң сактыышкыны деп номундан алган.
“Шын” №44 2026 чылдың ноябрь 12
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn