| Август 20 – Чебурашканың төрүттүнген хүнү |
Совет чаштарның ынак маадырлары-ла хөй: Колобок, Буратино, чемодандан Электроник оол, Мойдодыр, Мөгенниг аътчыгаш, Билбеспей (Незнайка)... Оларның аразында онзагай черни Чебурашка ээлеп турар. Дозур кара карактарлыг чаптанчыг арнын ийи делбиң кулактары каастаан, хоюг хүрең кештиг чогаадып каан амытанның овур-хевирин сиилбээн ойнаарактар бажың бүрүзүнге турганы чажыт эвес. Кым билген боор, Чебурашканың төрүттүнген хүнү безин бар чүве-дир оң– август 20. Сактып алыры артык эвес. Ооң канчаар төрүттүнүп келгенин сонуургадып көөр бодай-дыр мен.
Чебурашканың төрүттүнген хүнүн 2005 чылдан тура август 20-де демдеглеп эгелээн чүве-дир. Эгезинде август айның сөөлгү дыштаныр хүннеринде демдеглеп турган болза, «Крокодил Гена болгаш ооң өңнүктери» деп номнуң автору Эдуард Успенский бодунуң архивин көдүрүп тургаш, шын ай-хүннү айтып берген: 1966 чылдың август 20. Шак ол хүнде улуг кулактарлыг аңчыгаштың солун ужуралдарының дугайында ном чырыкче үнген. Ынчаарга Чебурашка бөгүн 60 харлап турар ышкажыл.
Чебурашка – Успенскийниң бодунуң төлү, херек кырында амыдыралда чок чаптанчыг аңчыгаш. Чогаалдың сюжединде эртемге билдинмес амытанны душ болуп апельсиннерлиг хааржакка бир тропиктиг чурттан эккелген. Ону көрүп каан садыг директору аңаа Чебурашка деп ат тыпсып каан. Чүге дээрге ол үргүлчү-ле аңдарлып каар турган. В.И. Дальдың улуг орус словарында «чебурахнуться» деп кылыг сөзү аңдарлыр, дааштыг кылдыр барып дүжер деп утканы илередип турар.
Чебурашканың овур-хевириниң тыптып келген төөгүзүн уруглар чогаалчызы Эдуард Успенский баштай мынчаар тайылбырлаан: «Бичиимде үрелип калган тускай ойнаарактыг турган мен. Адыг база эвес, койгун база эвес, чымчак хоюг хүрең дүктүг, дыка улуг кулактарлыг, үгүнүү дег улуг сарыг карактарлыг, бажы койгуннуу дег борбак, азарганчыг адыг оглунуу дег чолдак, хоюг кудуруктуг. Эгезинде ол ойнаараамдан коргар турган мен. Чоорту аңаа чаңчыгып, ынак апарган мен». Ынчалза-даа автор сөөлзүредир ол овур-хевирни бичии уругларга албан-биле чогаадып берген мен деп билинген. Херек кырында мынчаар болган чүве-дир. Успенский бир эжиниң бажыңынга чеде бээрге, ооң бичии уруу бодунга улуг селбер дүктүг тон хемчээп кедип турар болган. Бичии кижи улуг тоннуң эдээнге ораажып, аңдарлып-ла турган. Бир аңдарлып бадарга, ооң ачазы: «Ой, опять чебурахнулась!»– деп алгырган-дыр. Шак ол таварылга Успенскийниң сеткилинге тааржып, маадырынга ат чогаадып алыр арганы берген. Ынчангаш чогаалынга Чебурашканы база апельсиннер аразынга аңдарлып чоруп тургаш, олчаан кичээнгей чок, бо-ла аңдарлып каар кылдыр чуруп көргүскен.
Номнуң чурук каасталгазын Валерий Алфеевский кылган. Бо чурукчунуң Чебурашказы бистиң караавыска өөренип калган Чебурашкавыска көңгүс дөмей эвес турган. Ол кара-ак чүзүннүг, бичии кулактары бажының кырында, узун чиңге даван-даяктыг, селбер кудуруктуг дииңчигешке дөмей турган.
60 чылдарның төнчүзүнде режиссёр Роман Качанов ол чогаалды мультфильм кылдыр тургузар деп шиитпирлей берген. Маадырларның овур-хевирлерин тургузукчу-чурукчу Леонид Шварцман ийи ай чартык үе дургузунда аайлап келген. Номда бижээн портретти эдип эгелээн. Чебурашканың карактары үгүнүү дег улуг сарыг эвес, а дозур кара чаптанчыг чаштарныы дег кылдыр эдипкен. А кулактарны чуруктан чурукче хемчээлин улгаттырып келзе-келзе, баштың кырында эвес, кижилер ышкаш кыдыында боорда, хемчээлин улгаттырыпкан. Улаштыр чурукчу ооң кудуруун одура кезипкеш, буттарын база чолдайтып каапкан. Ынчаар кылыптарга, амытанның чаптанчыы кедерей берген. Түңнелинде 1969 чылда үнген мультфильмге Чебурашка көрүп чаңчыга бергенивис овур-хевири-биле бир дугаар үнүп, көрүкчүлерниң ынакшылын чаалап алган.
Каш-каш салгалдарның ынак маадыры – чаптанчыг Чебурашка шак-ла ынчаар ийи «ачалыг» болу берген: номнуң автору Эдуард Успенский база чурукчу-мультипликатор Леонид Шварцман.
Чебурашканың төрүттүнген хүнүн бүгү салгал байырлап эрттирер: ада-иези, уруг-дарыы, уйнуктары болгаш ачымнары. Быжыг найыралдың, буянныг болгаш сеткилиниң ханызындан бердинер чоруктуң демдээ болган Чебурашкага Россияның бүгү чурттакчылары назы-харының ылгалы чокка шупту ынак. Шак ол хүнде чер-черлерге янзы-бүрү хемчеглерни эрттирери чаңчыл апарган. Чебурашканың ада-иези чок, ындыг-даа болза өг-бүле болган эш-өөрнү тып алганы-биле холбаштыр өскүс уругларга ачы-дуза көргүзер акцияларны эрттирип турар. Улуг хоорайлар парктарынга «Гена крокодил болгаш ооң өңнүктери» мультфильмниң ырларынга фестивальдар, мөөрейлер, мастер-класстар болгаш уругларга өөредиглиг лекцияларже хаара тудуп турар. Чаңчыл ёзугаар уругларга мультфильнер көрүлдезин организастап, янзы-бүрү тоолдар номчуп, оларга чуруктар чуруур хемчеглер-ле хөй. Бо бүгү кижи бүрүзүнүң чогаадыкчы чоруундан хамааржыр.
Херек кырында амыдыралывыста чогаал маадырлары хамаанчок, мультфильмнер маадырлары-биле уруг-дарыын шолалап алыр таварылга хөй. Аравыста Чебурашка деп атты эдилеп чоруур оол-даа, кыс-даа улус бар. Погоди, Зайчик, Малыш, Карлсон, Покемон, Печкин, Кошкин, Кощей, Лунтик дээш кымнарны чок дээр боор. Кайы төрел аймакта Чебурашка барыл, оол бе, кыс бе, каш харлыгыл? Чажыт эвес болза, бижип көрүңерем, санап көөр-дүр, чаптанчыг ышкажыл...
Надежда КУУЛАР.
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.
«Шын» №32 2026 чылдың август 20
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn