Ээлдек салгын маңган ак чодураа чечээн эргеледип эртерге, ооң чаагай чыды агаарга тарап, аас-кежикти кижиге шаңнаар. Аккыр чечээн шугланыпкан чодураалыг оймактар-даа, иштик черже – бажыңнар чанынче – кижилерниң эккеп тарып алганы каасталга ыяжы болган чодураалар сагыш-сеткилди өөртүп, каракты чылчырыктаар. Кайгамчык частың дүшкени ол. Частың болгаш ээлдек чоруктуң, амыр-тайбыңның демдээ, чаа амыдыралдың эгези, сагыш-сеткилге хуулгаазын күштү тывылдырып, бир-ле идегелди оттурар чодурааның аккыр чечээ кижилерни хөлзетпейн барбас.
«Чодураа деп чокпак чүве
Кандыг талдан үнер чүвел?..» – деп ойзу-кыйзы, элдээртип ырлап чорааны-даа таварылга эвес хире. Чодурааның борбак кара каттарынга болганчок-ла чараш кыстар карактары деңнээн турар. Чокпак-чокпак чодураалыг оймактарның майда шиниин думаалайлыг өгленир дээн кыстарга-даа дөмейлеп турарын чогаалдардан номчуп турар болгай бис. «Маңган ак-ак чалгыннарын херип, чайып...», төрээн суурунуң «довурактыг кудумчузунда» чашкы үезинче ужуктуруптар дүлгээзиниин-даа ырлажып мага ханган бис. Шынап-ла, чодураа дыка чараш. Ооң аккыр чечээ-даа, башты дескиндириптер чаагай чыды-даа, хүн караанга дас-кара кылдыр кылаңайндыр саглаңайнып каап турар салбактары-даа кижини чүгле бодунче хаара тудар. Шупту аңаа ынак.
Ногаа-чимис тарып чоруур огородчуларга чодураа – тарыттынар-тарыттынмас хүннер айтып бээр ай календарының база бир улуг дузалакчызы. Бажың долдур саглаңнадыр өстүрүп алган помидорлар, перецтерин чамдык улус эртежик үндүр тарыпкаш, үжүдүп, доңуруп-даа алырлар. Изиг хүннер турган болгай, ол канчап ынчап баар болду деп аайын тыппайн, хараадап, кожаларындан сүме айтырар. Ынчаарга олары кысказы-биле тайылбырлаар: чодураа чечээ ам-даа дүшпээн. Өзүмнерни үндүр тарыыр үе ам-даа келбээни ол. Ооң аккыр чечээ бүрүнү-биле тоглап, кады борбактажы бергенде, чүгле ынчан үндүр тарып болур. Дуржулгалыг огородчулардан билип алганым мындыг.
Бажың чанынга чодураа тарып болбас. Ол багай ыяш-тыр. Чодураалыг бажыңдан муңгарал, чааскаанзырал ыравас. Бажыңның ээлери аарып-аржып болур, буян-кежии кудулаар. Чон аразында, ылаңгыя орус чонда, шак мындыг чугаа база бар. Ону бүдүүлүк, кортук, чүве-ле болганынга бүзүреп чоруур чорук-тур деп санап болур. Эртем ёзузу-биле, шынап-ла, ындыг деп бадыткап каан барымдаалар чок. Ынчалза-даа үе-дүптен чоннуң бодунуң арга-дуржулгазынга даянган эскериглери хөйнү чугаалап турар. Бажың чанынга чүгле чодураа эвес, а өске-даа ыяштарны тарып болбас. Мөңге ногаан ине бүрүлүг ыяштар кижиниң назынын былаажыр, терек дазылы чер иштинге ырадыр өзүп чоруп каарындан, бажың-балгатка, херим иштиниң тудугларынга шаптыктыг. А шарландан орус чон аажок коргар. Тоолчургу чугаалардан алырга, Иисус Христостуң амы-тынынга чедип каан ыяш ол бооп турар. Тал – карак чажы, хомудалдың демдээ. Чазын частып келген анай-хаактар чарашсынар кижи ону тарып алгаш, назынында карааның чажын төгери хөй болур. Рябина кончуг чараш. Ооң эки шынарлары хөй. Ынчалза-даа азалар болгаш кара күштер-биле холбашкан тоолчургу чугаалардан бажың чанынга ону тарыырындан улус коргар. Бо бүгү хоруглар кайы-бир чоннуң культуразын, чаңчылдарын дамчыштыр келгени билдингир. Амгы үеде ландшафт дизайнерлери албан черлериниң болгаш чуртталга бажыңнарының чанынга тарыыр ыяштарны тус черниң агаар-бойдузунга тааржыр-таарышпазын өөренип көрүп тургаш, сүмелеп турар. Сөөлгү үеде бистиң Тывавыста чөөн чүктүң сакуразы-даа ягаан-чайт кылдыр чечектелип турар апарган. Виноградты-даа тарып эгелээн, яблоко, слива, вишняны... адаан-даа херээ чок, олар шагда-ла тыважып калган болгай.
Чазын чодурааның чечээ чараш. Карак чылчырыктаар. Аккыр, бөкпек чечектерни чарашсынгаш, шыданмайн, үзе соккаш, чажынга-даа кыстыра кааптар чүве. Чадаг-тергелиг оолдар чодураа чечээниң салбактарын коңгулуурунга кыстырып алгаш, халдыгылаар болгай. Теректиң мочургазын чыып алгаш, талдың чиңге сывын кескеш, картын үревейн, кончуг таптыг хозаткылап тургаш, мургу кылып алыр. Мочурганы мургу-биле үндүр адар. Аткылажыр оюннарның бирээзи ол турган. Кудумчуда чоон теректерде мочургалаан оолдар-ла хөй. А күзүн... Чодураалар быжа бергенде... Кайы хире солун ийик. Сентябрь эгезинде өөренип каапкаш, тергелерге ушкажыпкаш азы чадаг хөөрешпишаан, суурдан ырадыр чодураалап чоруп-ла каар. Шылыргай хапка борбактап чыып алгаш, азыын деже ызырыпкаш, соруп чоруур кылдыр быжа бээрге, кайгамчык-ла. Диштер, аас ишти карарып, дыл доржайып каар. Чем чиирге, амдан чок. Эң-не айыылдыг чүвези – сөөгү-биле катай хөйнү чиптер болза, тырыктадыр. Кижини кырган-авазы кончуп-кончуп, саржагны эргискеш, омааштап ижиртип, иштин шак аайы-биле чылыг саржаг-биле суйбап, ужазының аксын база саржаглап, аажок-ла хемчээн алыр. «Чүге моостай берген силер? Чыып эккелзиңерзе, чөкпээңерни чодураалап бергей мен!» – деп кончугулаар. Ол үеде кижи ону херекке албас, улгадып келгеш, шынап-ла, кончуувусту деп миннип олурар апаар. Чодурааны соктааш, кургаткаш, чөкпекке, өл ааржыга чигирлеп тургаш, холуп алыр. Амгы үеде чодураалыг торт база быжырар апарган болгай. Хоюдур чууруп каан кургаг чодурааны бичии хаптарда эңдере садып турар апарды. Шаанда бистиң үнелиивисти деңер даан, улуг улузувуска чыып эккеп бээр харыывыс чок, баргаш, чүгле чип алгаш, аастарны карартыр тудуп алган чанып кээр.
Чодураалар частып турда... Сагыш-сеткил чайгаар сергеп, оран-делегейниң каас-чаражын магадап, чуртталгага кижиниң ынакшылы дендей бээр. Ала-чайгаар демир-үжүүн тудуп алгаш, аянныг, чараш одуругларны сомалай кааптар. Сергей Есенинге, Сергей Пюрбюге четпес-даа бол, бодунуң одуругларын «төрүп» ап, Эдуард Мижиттии ышкаш, «чечен тоолда даңгына кыс көрүп каан дег, чечектелген чодурааже көрүп» алгаш, уран-чечен овурларны бодарадыр чогаадыкчы хей-аът киискиир үе-дир бо.
Чодураалар частып турда... Кежээпейлерниң часкы чымыжы оларның сеткилин өөртүр. Саң дорт чараш чалдарынга кара хөрзүнүн долдур уруп, хоюглап, дескилеп, үлдүрертип, үрезинчигештерин киир суп, хүннүң-не оларын өпейлеп, тарып алган чечектери, ногаазы-биле чугаалажып, чассыдып, суггарып, чайны өттүр ажаанзыраар. Чокпак-чокпак чодурааның кара салбактарын чиңге сыптары угбайн, эглип бада бээринге чедир сеткил-чүрээн эрес-кежээ огородчулар оларынга тураскаадыр. Амыдырал шак-ла ынчаар төнчү чокка уламчылаар.
/ Надежда КУУЛАР.
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.
“Шын” №18 2026 чылдың май 14
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...