Тыва Республиканың Чер болгаш өнчү хамаарылгаларының яамызы 2025 чылда бодунуң ажыл-чорудулгазының дугайында илеткелди коллегия хуралынга таныштырган. Эрткен чылын регионнуң күрүне өнчү-хөреңгизин учётка тургузар болгаш башкарары, ооң шын ажыглалын бедидери, чер болгаш өнчү-хөреңги харылзааларын чурумчудары, күрүнениң сонуургалын камгалаары болгаш эрге-хоойлу ажыл-чорудулгазы, республика девискээиринде күрүне болгаш муниципалдыг өнчү-хөреңги болгаш чер курлавырларын ажыглаарының талазы-биле муниципалдыг тургузуглар болгаш федералдыг албан черлери-биле кады ажылдажылга дээн ышкаш, кол угланыышкыннарда ажылдарже кичээнгей угланган деп яамы демдеглээн.
Чер болгаш өнчү-хөреңги яамызының дыңнатканы-биле алырга, эрткен чылын Тываның каттышкан бюджединче чер үндүрүглери, чер хөлезилели, чер участоктарын садып-саарганындан ниитизи-биле 414 сая 94 муң рубль кирген.
2025 чылда дооскан 106 тудуг объектизин Тыва Республиканың күрүне өнчүзүнче хүлээп алган, ооң 79-ун муниципалдыг өнчүже дамчыткан.
Отчеттуг чылда яамы элээн каш хоойлуларны база норма-дүрүмнерни ажылдап кылган. Бо документилер социал-культурлуг база коммунал болгаш амыдырал-хандырылга объектилерин тудар программаларга, ол ышкаш улуг хемчээлдиг инвестиция төлевилелдеринге чер курлавырлары-биле хандырарын элээн чиигедип, дүргедеткен. Ол чүүл республиканың инфраструктуразын хөгжүдеринге идигни берип, ооң инвестиция сонуургалын ам-даа бедидер.
Тыва Республиканың девискээринде бүрүткеттинмээн шимчевес өнчү объектилерин (тудуглар, оран-савалар, чер участоктарын) тодарадып, бүрүткедир ажылдар уламчылаан. Хамаатылар 2015 чылдың март 1-ге чедир туттунган чуртталга бажыңнарының чер участоктарын, чамдык негелделерни сагып тургаш, төлевир чокка бүрүткедип ап болурун сагындыраал. Эрткен чылын яамы «Чер дугайында» Тыва Республиканың хоойлузунуң 13.8 чүүлүнге дүүштүр чер участоктарын өнчү кылдыр бээр дугайында 135 айтыышкынны үндүрген. Чер участоктарының 448 кадастр планын улаштыр бүрүткедир кылдыр бадылаан.
143 муниципалдыг тургузугларның 141-иниң (98,6 хуузунда) кызыгаарлар дугайында медээлери шимчевес өнчүнүң Чаңгыс аай күрүне реестринче киирген. Хамааты ажыглалче киирер дээш, ооң мурнунда бүрүткеттинген 24741 өнчү-хөреңгиниң ээлерин тодарадыр ажылдар доозулган.
Тус чер чагыргалары-биле кады октаттынган болгаш ажыглаттынмайн турар өнчү-хөреңгиниң санын тодарадып, илередип, учётка тургузар ажылдар уламчылавышаан. Бадыткаттынган медээлерниң сан-чурагай баазазы тургустунуп турар.
Тус черниң эрге-чагырга органнарының дыңнатканы болза, Тываның кожууннар болгаш хоорайларында октаттынган өнчү-хөреңгиниң ниити даңзызында ээн болгаш ажыглал чок 271 капиталдыг тудуг объектилери кирген. Муниципалдыг тургузугларның октаттынган объектилер реестринде чаарттынган медээлерден алырга, оларны Росреестрниң кадастр реестринге бүрүткедир, ол объектилерни катап ажыл-агыйга ажыглаар кылдыр хаара тудар хемчеглер планнарын тургузуп, дээштиг ажыглакчыларга дамчыдар ажылдарны чоруткан.
Элээн инвестицияны салган соонда, улаштыр ажыглалче киирип болур объектилер база бар. Оон ыңай чурттакчылыг чер бүрүзүнде өске черлерже көжүп чорупкан ээлерлиг кагдынган чуртталга бажыңнары база бар, ындыг бажыңнарның санын тодарадып турар. Тус чер чагырга специалистери ээлерин дилеп, оларны шын ажыглаарын хандырар хемчеглерни ап турар.
Дайынчы хөделиишкиннер хоочуннары, тускай шериг операциязының киржикчилери болгаш оларның өг-бүлелеринге, хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерге, чиигелделиг хамаатыларга чер участоктарын бээри 2025 чылда кол сорулгаларның бирээзи болган. Тус чер чагыргаларының дыңнадыы-биле алырга, 2025 чылда тускай шериг операциязының киржикчилеринге хууда чуртталга бажыңын тудуп алырынга 172: Бай-Тайга кожуунда 4, Чөөн-Хемчик кожуунда 18, Каа-Хем кожуунда 16, Кызыл кожуунда 27, Бии-Хемде 22, Таңдыда, Тожуда 3, Улуг-Хемде 64, Чаа-Хөлде 2, Чеди-Хөлде 9, Эрзинде 4, Ак-Довурак хоорайда 2 чер участоктарын халас берген. Бай-Тайга, Чөөн-Хемчик, Бии-Хем, Улуг-Хем, Эрзин кожууннарда 16 чер участоктарын ТШО-га чок болган киржикчилерниң өг-бүле кежигүннери алган.
2026 чылда яамы айыттынган угланыышкыннарда ажылын уламчылаар. Оон ыңай муниципалдыг тургузугларда коллегаларга чер болгаш өнчү хамаарылгаларының талазы-биле методиктиг болгаш организастыг дузаны көргүзери, яамының ажылынга чурагайжыдылганы киирери, Тыва Республикада күрүне өнчүзүнүң хуужудулга программазын чедимчелиг башкарары болгаш боттандырары специалистерниң мурнады шиитпирлээр сорулгалары болуп арткан.
А. МОНГУШ.
Чурукту ТР-ниң Чазааның парлалга албанындан алган.
“Шын” №8 2026 чылдың март 5