Июнь айның кончуг изиг хүннериниң бирээзинде Кызыл кожууннуң Ээрбек сумузунуң девискээринде малчын аалга хой кыргылдазының мөөрейин чырыдар сорулгалыг чоруптувус.
Кызылдан Ээрбекче чоруп ора, оң талазынче ээпкеш, халдып чеде бээривиске киржикчилер бичиилеп чыглып эгелээн болду. Кажаада хойлар маалаар, ынчанмайн канчаар изиг хүнде одарже чүткүп, алгыржып турарлары ол.
Аалдың херээжен ээзи одагда сүттүг шайын саарбышаан: «Эртиңер, эртиңер! Удавас адаан-мөөрей эгелээр. Сериин бажыңче кирип, шайдан ижиңер» — деп бисти чалады. Аалчыларны Тываның күрүне университединиң көдээ ажыл-агый факультединиң башкызы Галина Ондар уткуп алды.
Галина Ким-ооловнаның тайылбырлааны-биле алырга, хой кыргыыр мөөрей эрттирерин шагдан тура бодап чораан. Ооң чылдагааны болза, хойну шын канчаар кыргыырын, ооң дүгүн канчаар сортулаарын чонга билиндирери.
Ол аразында ТР-ниң Культура яамызының көжүп чоруур клуву халдып келгеш, эптештир турупкан соонда, ыр-шоорун бадырып-ла эгеледи. Киржикчилерниң хей-аъды көдүрлүп, мөөрей ёзулуг байырланчыг шинчи кирди.
Хой кыргылдазы ужур-уткалыг чаңчыл-дыр, шаанда малчыннарга хой кыргыыры улуг байырлал чораан. Ону «Дүк дою» деп адаар турган. Чүгле күш-ажыл эвес, а чугула экономиктиг болуушкун. Чайгы чылыгның эгезинде хек куш эдип эгелээрге, аалдар хойун кыргып, байырлап кириптерлер. Ынчан хойнуң дүгү «хозай» берген болур. Ол дээрге хойнуң дүгүнүң кежинден аңгыланып, кыргыырынга белен кылдыр хозалы бээри-дир.
Кыргылда мөөрейин ТР-ниң көдээ ажыл-агый сайыды Юрий Оруспай байырлыг байдалга ажытты. Ол чыылган чонга байыр чедиргеш, кыргыкчы командаларга чедиишкинниг киржилгени күзеди. Эрткен чылын ажылдап кылган хой ажыл-агыйын хөгжүдер чаа программа ёзугаар мөөрейни бир дугаар эрттирип турарын ол демдегледи. Сөөлгү үш-дөрт чылдарда хой кыргыыр мергежилди нептередир болгаш тус черниң мал санын көвүдедири – кол сорулга дээрзин ол чугаалады.
Совет Эвилелиниң үезинде Тывага хой кыргылдазының соцчарыштары удаа-дараа болгулап турган дээрден башка, эде тургустунуушкун соонда, шак мындыг республика чергелиг улуг мөөрей болбайн турган. Тываның күрүне университединиң идеязы-биле ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызы бо мөөрейни университеттиң «Животновод» деп өөредилге, эртем-шинчилел болгаш бүдүрүлге төвүнге бүгү республикадан он ажыг команда чыглып келгеш, күжүн болгаш арга-дуржулгазын шенешкени ол. Киржикчилер чүгле хүндүлүг аттар дээш эвес, а акша шаңналдары дээш база демисешкен.
ТывКУ-нуң көдээ ажыл-агый факультединиң деканының хүлээлгезин күүседип турар Светлана Канзывааның дыңнатканы-биле алырга, кожуун бүрүзүнде хой кыргыыр мөөрейлер доктаамал эртип турар, ынчалза-даа республика чергелиг мөөрей дыка үр үе дургузунда болбаан.
«Бо эки чаңчылды катап диргизип алыры дээрге кайгамчык бодал-дыр. Факультеттиң «Животновод» деп баазазында шээр малывысты тудуп турар бис. 280 хире баш хой, өшкү бар. Зоотехния, мал эмчизинде, агрономия болгаш технология факультеттериниң студентилери бо баазага кээп, янзы-бүрү дуржулгаларны эртип турар. Кыргылда мөөрейиниң негелдези ёзугаар командага 1 эр, 2 кыс кижи турар. Кыргаан дүктүң шынарын көргеш, сортулаар мастер-класс база болур» – деп, Светлана Канзываа чугаалады.
Баштай эр улустуң мөөрейи болган. Ооң соонда кыс командалар аразынга мөөрейлешкен. Команда бүрүзү үш кижиден тургустунган. Мөөрейниң шииткелиниң негелделери: дүргени, арыг-силии, кемдээшкиннер чок болганы, кыргаанының шынары. Команда бүрүзү чаңгыс аай формалыг болду.
«Бо баазага студентилеривис дуржулга эртип турар. Мал-маганны канчаар ажаап-тежээрин, кыргыырын, эмнээрин херек кырында өөренип көрүп ап турарлар. Чүгле студентилерге дуржулга эртери эвес, өске-даа чүүлдерге, чижээлээрге, эртем-шинчилел ажылдары чорударынга баазаны ажыглап турар.
Амгы үеде университеттиң бо баазазы ийи күрүне даалгазын күүседип турар. Бирээде, тус черниң малын шинчилээринге хамааржыр. Ийи дугаар даалга – республика девискээриниң мал чеминге хамаарылгалыг» – деп, юридиктиг эртемнерниң кандидады, эртем ажылының талазы-биле проректор Олег Дубровский демдегледи.
«Миннип кээримге-ле, мал аразында кижи чордум. Ада-ием малчын болгаш, чажымдан тура мал ажылын эки билир мен. Малчыннарның кажаа коптарары, өшкү, хой кыргыыры дээн ышкаш чыл санында кылыр ажылдары бар. Мен ол бүгүнү кара чажымдан тура-ла көрүп өзүп келдим. Шору апаргаш, ада-иемге дузалажып, кыргылдага киржип эгелээн мен. Муңчу малчын дуңмам Айдыс Ондарның аалынга хой кыргылдазының мөөрейин эрттирип-даа турдувус. Хой кыргылдазы биске байырлал-дыр. Төрел аймаавыс чыглып алгаш, хой кыргыыр бис. Бээр анаа-ла хой кыргып, байырлаар дээш эвес, а тиилээр дээш, шыырактарның шыраа болуп келдивис» – деп, Сүт-Хөл кожууннуң төлээзи кыргыкчы Саяна Ондар чугаалады.
Эрзин кожуундан Алефтина Муна чеди класска хой кыргып өөренип алган. Ооң ада-иези улуг фермалыг турган. Хой, өшкүнү ажаап-тежээри оларның хүн бүрүде ажыл-херээ. «Хой кыргыыр кижи күштүг-шыырак болур ужурлуг. Мөөрейни эгиткени дыка эки-дир. Шынап-ла, өөрүнчүг-дүр. Кожуунувуска кызып белеткендивис» – деп, Алефтина бодалдары-биле үлешти.
Аалчыларга көдээ ажыл-агый факультединиң башкыларының командазының кылганы ийи күрүне даалгаларының түңнелдерин таныштырган. Ол дээрге «Тыва Республикага тараа аймактыг мал чеминиң культураларынга адаптивтиг технологияны ажылдап кылыры» база «Республиканың мал ажыл-агыйының экологтуг болгаш генетиктиг шынарларын барымдаалап, адаптивтиг уксаажыдылга системазының үндезиннерин ажылдап кылыры» деп ийи ажыл.
Мөөрейниң деткикчизи дүк болбаазырадыр фабрика болган. 2025 чылда фабрика ажыттынган, ынчалза-даа долу күчүзү-биле ажылдаар дээрге дүк чедишпейн турарын сайыт база онзалап демдегледи. Дүк болбаазырадыр объектиниң күчү-күжү чылда 800 тонна. А эрткен 2025 чылда ниитизи-биле 500 тонна хире дүк белеткеттинген. Ынчангаш ол бүгүнү хөгжүдери-биле тускай программаны ажылдап кылган. Шак бо мөөрейни чылдың-на эрттирер дээш тускай программаны ажылдап кылганы ол болуп турар.
Ол ышкаш дүк хүлээп ажылдап турар сайгарлыкчы Раиса Лопсан база байырлалга келген. «Малчыннардан дүктү хүлээп алгаш, фабрикаже дужаапкаш, хөй-даа эвес акшаны ажылдап ап турар мен» – деп, ол чугаалады.
Сүт-Хөл кожууннуң командазы 1 дугаар черни чаалап алгаш, 100 муң рубль-биле шаңнаткан. Эң-не тергиин эр кыргыкчы Сүт-Хөл кожууннуң Кара-Чыраа суму даргазы Ай-Херел Ондар болган. Ол 15 муң рубль-биле шаңнаткан.
Ийи дугаар черни Эрзинниң командазы алгаш, 50 муң рубльди шаңналга алган. Үшкү черни Мөңгүн-Тайга кожууннуң төлээлери ээлээш, 30 муң рубль-биле шаңнаткан. Дөрт дугаар чер алган бай-тайгажыларны тиилелгеже чүткүлү дээш, хой кыргыыр машина-биле шаңнаан.
/ Айдың ОНДАР.
Чуруктарны ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызының парлалга албанындан алган.
“Шын” №23 2026 чылдың июнь 18
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...