| Проза |
Зоотехния салбырының студентизи Алдынай практиказын малчын ада-иезиниң аалынга эрттирер дээш чедип келген. Кырганнарның өөрүшкү-маңнайы-даа аажок. Ынчанмайн канчаар! Назы дөгүй берген улустуң хеймер кызы эртем-билигже шымнып, оларга өмек-дөмек апаарга, оон артык аас-кежик кайдал.
Алдынай дээрге улуг-улуг кыдырыктыг саргыл карактарлыг, ак шырайлыг, сарыгзымаар чоон чаштыг уруг-ла болгай. Ол ындазында өде-чара-даа болза, үен-даян тенек эвес, чугаакыр, өөрзүрек кыс бооп өзүп келген.
Ада-иезиниң аалынга чедип келгенинге Алдынай база амырап турган. Кара чажындан мал аразынга өскен болгаш, ол хураган эмистиктеп, оларны ажаап, карактап, хой кадарып өөренгени кончуг. Хоорайга кургадыр быжырып каан улуг өртектиг хлеб чип, амданы сугдан биче-ле ылгалдыг сүт ижериниң орнунга ада-иезиниң өөнге дүлгени эът чип, тарак, хойтпак ижип, арыг агаарга тынып чорууру дег эки чүве чүү деп!
Алдынайның ада-иезинии-биле кожа бир өг бар. Ында аныяк хойжу Чараш-оол чааскаан чурттап орар. Өгленгеш үш чыл болганда, ооң кадайы бичии уруун алгаш, Чараш-оолдан чоруй барган.
«Ажылгыры-даа магалыг төл-дүр. Биске мырыңай кончуг кижи боор. Кажаа-хүрээ үрели бээрге, септей тыртып бээр, черле шорузу кончуг чүве» – деп, Чараш-оолду адазы мактап олурганын Алдынай дыңнаан. «Ындыг-ла эки болза, уруглуг кадайындан чүге чарлы берген?» деп айтырыг Алдынайның аксынга келзе-даа, дылын ызырыпкаш ыыттаваан. Адазы, уруглары улуг улус чугаазынга киржирге, болгаандырып, сургай бээр кижи. Ажыы-биле чугаалаарга, кайда бир өске кижини ооң сонуургаан ажыы чүү боор.
Алдынайның таныжы оол Айдың шеригде. Ол ийиниң аразында чагаалар, сагыш-сеткилдиң солчуушкуну, ынакшылдың чылыг, чымчак сөстери болуп, аай-дедир ужугуп тургулаан. Айдыңның келиринге чедир каш-ла айлар артып калган. Ооң келирин четтикпейн манаан кыстың чүрээ өйлеп-өйлеп ыстап каап, келир үеде Айдың-биле чуртталгазының дугайында каас-чараш бодалдарга алзып, өөрүп, кударап-даа чораан.
Хой төрүүр өй чоокшулаан. Боозу улгаткан хойларны өдекке азырап эгелей берген. Алдынай боос хойлар чемгерип азы суггарып турда, Чараш-оол аңаа бо-ла дузалажы бээр. Каткы-хөглүг онзагай чаңы-даа чок, даштындан көөрге, харын-даа «чыткан хой тургуспас» деп болур. Арын-шырайы база адынга дүүшпес: коңзагар улуг хаайлыг, сыгыр карактарлыг, дөрбегер, кылын эриннерлиг. Ынчалза-даа дузааргаа кончуг. Алдынай изиг түлүк ажыл үезинде турда, ооң чанынга келгеш: «Кыс кижиге ол-даа берге боор, сарыым, кай, мен дузалажыптайн» – дээш, ажылдап кириптер. Алдынай ооң-биле ийи-чаңгыс сөс солчурдан башка, орта чугаа-даа кылбаан. Шынында Чараш-оол Алдынайдан чаңгыс-ла хар улуг, ынчалза-даа ол аңаа бодаарга, амыдыралдың эки-багын көрүп четтигипкен.
Суурдан хураган ажаакчылары үш кижи база келген. Оларның ийизи Алдынайдан-даа бичии, чаа школа дооскан уруглар болган, а бирээзи көрбээни чок көк баштыг эне кадай.
Хойлар төрүп эгелээриниң бүдүүзүнде малчыннар хуралы чыылдырган. Алдынайның ада-иези мал-маганын Чараш-оолга, Алдынайга база дузалакчыларынга катап-катап чагып кааш, хойжу бригада төвүнче аъттаныпкан. Ол чорааш, улаштыр суур киргеш, аъш-чем саттынып алыр дишкеннер.
Кежээки ажыл шыкпарлы берген. Алдынай чааскаан чалгаарааш, бажыңынга дузалажып келген Серен угбайны арттырып кааш, сакманчы уругларның борбак бажыңынче базыпкан. Кире сал-ла кайгап калган. Чонаада шоолуг сөс чок Чараш-оол ында дошпулуур тудупкан, ырлаан, чайынналдыр каттырган олурган. Алдынайны көрүп кааш, эгени берген хевирлиг, дошпулуурун орун кырынга каап, «Орайтады, кыстар, мен-даа…» деп чорда, Чойганмаа деп дозур кара карактарлыг уруг салдыкпайн барган: «Олур, олур, акый! Дыка солун улус-тур силер, кижи чалгааратпас. Ам-даа бичии сыгыртып, хөөмейлеп көрүңерем» – деп бо. Чараш-оол Алдынайже көре-көре, хөөн чок олуруп алган. Ынчалза-даа оон ыңай хөг хөгжүвейн барган. Чойганмаа биле Янмаа келир чайын кайнаар өөренип кирерин Алдынайга чугаалап, канчаар шылгалда дужааза экил дээрзин оон билип алырын кызыда бергеннер. Чараш-оол от чүшкүрүп, шай чылдыпкан. Кыстар дүлген эът артыы салып, боова, боорзак, ааржылыг далган, саржаг салып, шай кудуп турда, Чараш-оол «дораан кээр мен» дээш, шынап-ла, үр болбаанда кара хап колдуктапкан бо келген.
– Чаңгыс черге ажылдап кыштаар улус аралажып, таныжып албаска канчап боор, дуңмаларым. Удавас зоотехник болуп келир угбаңар база бар-дыр. Силер-даа болза амыдырал оруунче кирген улуг улус-тур силер – дээш, ол столга кызыл арага салып каан.
Шилде арага чоорту эвээжеп, каткы-хөг, ыр-шоор-даа катап дирилген. Ол аразында үш-даа шил божуй берген...
Эртенинде Алдынай оттуп кээрге, ооң эвеген мага-бодун бир-ле күштүг сииреш мага-боттуг эр куспактап алган. Ол оттур хире эвес. Ооң арнын суйбапкаш, сырбаш дээн – Чараш-оол! Алдынай бүдүү тургаш, дүвү-далаш кеттинипкеш, өөнче ыңай болган.
Элээн хонуктар эрте берген. Алдынайның сагыш-сеткилин чаңгыс бодал шивегейлеп турган: «Айдың... Айдыңга чүү дээрил?!». Кадайы-биле чарылган Чараш-оол-биле чоруп турган деп чугаа дөмей-ле хөрлээлей бээр. Айдың кээрге, чүнү сөглээрил? Камнап чораан ынакшылымны хайлыг кара араганың дүлгээзини-биле өске кижээ садыптым дээр бе?!
Алдынай баш сугар чер тыппайн чоруп турган. Чараш-оолдуң ажылгыр, дузааргаа дам барган. Уругнуң ада-иезинге дузалашкан кижи бооп, өгге келири кеп-саам чок апарган. Алдынайның иштики хөңнү ону аткаар идип, хүлээп албайн турза-даа, Чараш-оолдуң эвилең чаңынга чоорту алзып, харын-даа ол адынга дүгжүр, чараш кылдыр Алдынайга көстүр болу берген.
Ада-иези база ол ийиниң аразында анаа эвес, эң чоок харылзаа тыпты бергенин эскерип каан. Ынчалза-даа олар олче кайы хамаанчок шургуп кирип, чугаа-соот үндүрерин бодаваан. «Ыяштан будук сынмас бе, кижиден кижи чарылбас бе, салымы тааржып, эки чурттай бээрлерин-даа канчап билир...».
Айдыңның келиринге чедир ай четпес үе арткан. Чараш-оол-биле эрттиргени дүлгээзинниг дүннүң соонда Алдынай олче чагаа биживээн. Бижиир дээрге, сөстер тывылбас.
Аалга солун-сеткүүл дажыкчызы Маңнай акый келген. Чыглы берген хөй-ле солуннарны ол Алдынайже сунуп ора: «Бо-даа билдингир, шериг чагаа боор, уруум» – дээш, Айдыңның чагаазын тудускан. Алдынайның арны изиш дээн. Чагааны ол дүрген аптараже супкан.
Айдыңның чагаазын улус чок черге номчуурга, каш-ла сөс бар болган. «Экии, Алдынай! Эжим оолдан сээң дугайында чагаа алдым. Меңээ берге-дир... Ынчалза-даа сеңээ эки болза, мен-даа канчаар, билбес эвес сен, ада-ие чок өзүп, кижилерниң соок караан, каржы сөзүн шыдап келген болгай мен... Аңгы-башка амыдыралдыг сени көөрү меңээ чүден-даа аар согуг болур. Ынчангаш шериг эрттирген черимге артып каарын шиитпирледим. Чүгле экини, аас-кежикти күзедим, эргимим. Айдың». Ол сөстерден Алдынайның өзү-баары сөктү бер часкан. Ооң улуг карактарындан изиг чаштар чаактарын куду бадып турган...
Үе солчуп эрткен. Амыдырал бодунуң төнмес агымын уламчылавышаан. Алдынай биле Чараш-оол кады чурттаа-ла ийи чыл ашкан. Чараш-оол өгленген соонда, мал ажылын каггаш, суурга чолаачылай берген. Олар Алдынай дег шевергин шырайлыг кыс уруглуг болганнар. Чаш уруг ийи хар чоокшулап оргаш, салгадап аарый бээрге, уруун алгаш, машинаже кирип чыткаш, Алдынай кожазы угбайга чагыг кылган: «Чараш-оолга сөстен чедирип көр, угбам. Машиналыг кижи уруунга идик-хептен, аъш-чемден киирип берзин».
«Дүрген дуза» шимеңнедип чоруй барган. Кожазы угбай дораан гаражче маңнаан. Экизи көрген, Чараш-оол ында болган. Чараш-оол уруунуң дугайында дыңназа-даа, сеткили далашпаан. «Хоорай эмчизиниң холунда улус ажырбас ыйнаан, чай тып алгаш баар-ла мен ыйнаан» деп таваар бодап каан.
Алдынай салга уруу-биле хоорай эмнелгезинде барган деп чугаа ада-иезинге чеде берген. Адазы аъш-чем алгаш, суурда күдээзинге-даа ужурашпайн, кожуун төвүнге аъттың кара маңы-биле келген. Уруунга ужурашкан. Адазын көргеш, Алдынай туттунуп чадап кааш, ыглапкан. Бичии кызы ийи талакы өкпезинде, боостаазында катай-хаара дегдире берген. Уруунуң арын-шырайы барык-ла көк-баар, тыныжы бачыдап, холдар, буттары сооп, көжүп турган. Эң-не бергедээннер өрээлинде ону тускайлап чыттырып каан.
Улааноттаан уруг ол хире бергедеп аарый бээрге, эмчилер безин аайын тыппайн барган. “Боостааны хенертен муңгашталдыр соп келген ыжыкты кезер бе, кеспес бе?» деп сүмележип турда, кырган адазының келгени ол.
«Канчаайн, ачай?! Чаш уруум ат болду!» – деп, Алдынай харлыгып ыглап турган. Ада уругларын кээргеп келгеш, карактарының чажы сыстып, хеймерин аргалаар аайын-бажын тыппайн, кезек када аңгадай берген. Чоорту оожургап, туттуна бергеш: «Бурган өршээлдиг ыйнаан, уруум, кижиге хилинчээ чок чаш амытанны. Бодуң баксыравайн, урууңну эки карактап-ла көр, күжүр уруум! Алыс кирни чоон, хөй кыстар бышкаа чүве ажырбас боор. Туттунуп көр, уруум» – дээн. Алдынайның карааның чажы доктаап, адазының сөзүн бодай берген.
Аалдан эккелген аъш-чемин уруунга берип тура, ада ак-көк аржыыл хойнундан уштуп келген. «Аалдан үнеримде, аваңның меңээ берип кааны кудай өңнүг ак-көк аржыылы-дыр, уруум, чымчак, чылыг-даа чүве чорду, урууң мойнунга шарып каг, ыжык чаларай бээр чадавас» – дээш, төпте төрелиниң бажыңынче дүн чарып чорупкан.
Карактарын шийип алгаш, киргирткейндир тынып чыткан бичии кызының боскун, адазының чугаалааны дег, чымчак аржыыл-биле шарып каан.
Эмнеп турган эмчизи Александр Вениаминович Мезенцев кирип келгеш: «Силерде, ада-иезинде, аллергиялыг кижи бар бе?» – деп айтырган. «Бар, бар. Адазы консерва аймаа чиптерге, эъди-кежи кызыл-шокар апаар кижи. Мен база доозундан аллергиялыг мен» – деп, Алдынай далаш тайылбырлаан. Мезенцев эмчи дедир халып чоруткан. Үр болбаанда бир сестра уруг-биле келгеш, эм сыкыртканнар. Алдынай көрүп олурда-ла, уруунуң боостаазында ыжык чоорту сенип, чаш кижи дең дески тынып, удуй берген. «Ыжык- ка аллергия кавыны бол- ган» – деп, эмчи аныяк авага чугаалаан.
Алдынайның адазы уруунуң уруу сегип кээрин манап, оларга хүнде ийи-үш катап маңнап барып, үш хонган. А Чараш-оол ам-даа сураг. Алдынай ол дээш бүдүү иштинде дүвүреп турган. Чолаачы кижини канчап билир? Ында-хаая-даа болза, арага-дары база амзаптар кижи болгай. Айыыл-халапка-даа таваржы бээр ийне.
Иешкилер сегип, эмнелгеден үнүп келген. Алдынай каң кадык, харын-даа өөрүшкүлүг ашаан көргеш, сагыжы ажый берген. Алдынай көөрге, бажыңның печказының бир талакы азыының тууйбузу хоорлуп турган хире. Шевер эвес холдар ону мөлдүк-калдык малгаштааш, шала-була чугайлап каан болган. Ооң канчап ынчап барганын өөнге турган улуг угбазының уруу Чаяанадан айтырган. Ооң чугаазындан сагышка хоранныг, бужар «өскерлиишкинни» Алдынай билип алган. Авашкылар эмнелгеге чыдып алгаш, ийи хире хонганда Чаяана бажың иштин эмгелеп кааш, онаалга кылып олурган. Орай кежээ эжик соктаан. Честези болган. Ооң-биле кады бир аныяк херээжен кирип келгеш, дидим эвес мендилешкен. «Ураана, бээр эртип олур» – деп, честези ону чалаан. Честези-биле танывазы херээжен кезек сымырашкан соонда, честези: «Чаяан, бо дээрге мээң эжим Буянның таныжы-дыр, садыгжы кижи-дир. Буян удавас чедип келир. Бис маңаа бичии хөөрежиптээли, угбаңга ыыттавас сен шүве. Садыгжы Ураана угбаң сеңээ хөй шоколад бээр – дээш, каттыргаш: – Өөңге хонуп алгаш кел че, Чаяан, эртен кээр сен» – дээрге, чуржузу Чараш-оолдуң аайы-биле чорупкан.
Алдынайның адазы кожуун төвүнде уругларының чанынга үш хонгаш, бичии кызының аарыгның аспаандан уштунуп, сегий бергенинге сеткили өөрүп, уруг-дарыынга идик-хеп, аъш-чем садып алгаш чаныпкан. Чаш кижи сегий бергенде, өөрээн сеткили-биле бир шил ак арага база сада тыртып алган. Суурга келгеш, күдээзи Чараш-оол-биле ону ижип, кады чугаалажып хонар бодаан. Ол оожум чорааш, уруунуң бажыңынга орай келген. Херимни ажыткаш киргеш, аъдын баглап кааш, эжикти тырткан – дээктиг. Элээн дыңзыдыр соктаарга-даа, шимээн чок боорга, үн ыыткыр чугаалаан: «Чараш! Мен-дир мен, катың, ажыт, оглум!». Иштинде шимээни улус чугаалашкан соонда, дүп-шаг болганда күдээзи ажыткан. Каты кирип кээрге, Чараш-оолда менди-даа чок. Бажының дүктери авырара берген, сербээ эзирик болган. Оон көөрге, диванда танывазы аныяк херээжен кижи олче чиктиг көрүп олурган. Ооң дыдыраартып алган бажының дүктери база аай-баш чок. Стол кырында дашкалар, арага шилдери, чем артыы... Кырган аданың мурнунга бужарын көргүскен күдээ дүште-даа чок: «Таакпың каям, катыш» – дээн. Бичии када бүгү чүвени эргий бодапкан кырган-ачага Алдынайның чаштар долган карактары көстүп, сирилээш үнү дыңналып келген... Кырган ада хөрек-чүректи чара теп келген килеңден шыдашпаан. Херээженни каш шашкаш, үндүр идипкен. Күдээзи бо халып келген. Назыны кырыза-даа, ооң уруун, бодунуң кадайын, дора бодап, чаш төлүн кээргевээн аданы ол чайлыг чыттыр шаапкан... Чогуш соонда кырган-ача суурже келбээн. Чараш-оолдуң арнында көк черлер эттинип, алгыш-кырыш соой бергенде, иешкилер эмнелгеден үнүп келгени ол.
Ханы ынакшылдан эгелевээн, хайлыг араганың дүлгээзини-биле чаяаттынган чуртталга ынчаар будалып, бустурунуң кырында келген. Чараш-оол биле Алдынайның аразынче аас-дылдың соок чыланы чылбыртып кире берген.
Чараш-оол болганчок эзирик кээр, өөнге хонмастап, үеннеп туруп бээрге, Алдынай ооң соондан сүрүп, каттышкан үен-даян херээженнери-биле чокшуп, алгыжарынга өйлешкен.
“Ашактаар», өглүг улус чара кирер херээженнерни Алдынай мырыңай эндевес, ындыгларга ооң өжү четпес. Арны-бажын уш-баш чок будуп алган сыйбың херээженнер көргенде, ооң куйга-бажы адыяр апарган.
Бир-ле байырлалда кожалар Чараш-оол сугга хөөрешкен. Алдынай эзирий берген. Бир көөрге, Чараш-оол ооң эжин суйбаан, куспактаан олурган. База-ла алгыш-чогуш эгелээн. Чараш-оол кадайының чоон чажындан сегирип алгаш, алагадай бээрге, кожазы Алаш адырып алган.
– Таанда, херээжен эжиңни канчап ынчаар эттээр сен, Чараш-оол? Эр кижиге дөмейлешпес чүве кылба! – деп, кожазы дилээрге:
– Болчуп ал харын, аас-дылдыг херээженге, күзезиңзе, кадайланып-даа ап болур сен! Меңээ херээженнер муңчок! – дээш, ол үне халаан.
Ыглаан-сыктаан Алдынайны Алаш арай деп оожургаткан. Алдынай оожургай бергеш, Алашка сыңышпастаан ишти-хөңнүн тө каап берген. Бүтпээн ынакшылын, бузулган чуртталгазын аңаа чугаалааш, ооң сеткили ажый берген ышкаш болган. Алаш даң аткыжеге Алдынайны каап чадап оргаш, даң адарга чанган.
Алаш биле Сөөскен чаңгыс оолдуг. Оозу он беш харлыг. Бот-боттарынга хамаарылгазы багай эвес, бай-шыырак чурттап органнар. Алаш – автолавка садыгжызы, кадайы суурда башкы.
Сөөлгү алгыштың соонда Чараш-оол өөнче ээп келбээн. Сураа арагалап, «чараш кыстап» чоруп турар болган.
Алаш Алдынайга хөмүрнү-даа дүжүрүп бээр, чырыы үрелип каарга, ону-даа кылып бээр, черле эр кижи кылыр ажылга ол дузалажып турган. Алаштың экииргек чаңын билир болгаш, кадайы Сөөскен олче сагыш салбаан.
«Бак чүве чытпас» дижир. Алаш биле Алдынай дугайында чугаалар суурга дыргын апарган. Ынчалза-даа Алаштың кадайы ону улуг-ла херекке албаан. Он беш, он алды чыл иштинде кады чурттап келгеш, ооң өскерли бээринге бүзүревээн.
Алдынай биле Алаштың аразында харылзаа, шынап-ла, кызыгаарын эртип бар чораан. Ийи кижи бот-боттарынга өөренип, бүзүрежип, билчир апарган. Алдынай ону коргуушкун-биле миннип турза-даа, дынын тырттырбас чүгүрүк аът дег, салым аңаа чагыртпас деп барган. Ол ийиниң аразында харылзаа бир чыл ажыр уламчылап келгенде, иштиг апарганын Алдынай эскерип каан. Алаш ону билип алгаш, мырыңай адырылбастаан. «Мээң кадайым ынча хөй чыл иштинде иштелбээн кижи, каяа иштелирил ол. Мен азыраар мен, меңээ божуп берип көр!» – дээш чаннып туруп берген.
Кежээ Алдынай бажың иштин чуп доозуп чыдырда, эжик ажыттынган соонда, Сөөскен бо кирип келген. Кире сал-ла, ооң аксы-дылы оо хоран болган. «Яңган херээжен! Ол ёраң-биле эриң база үндүр октап алган сен! Ажы-төлдүг, алган кадайлыг ашактар төөредир эргени сеңээ кым берген? Анаа бодуң орууң-биле яңганнап чорбас, Алашты чүге менден чарып тур сен?!...» Дүкпүрүп-дүкпүрүп, карганып-карганып, Сөөскен чоруй баарга, Алдынай үр-ле ыглап, эрээлиг бак салымын каргап орган. «Сурас-даа болза, кижилер өжүнде дөмей-ле божуп алыр мен» деп ол бодап, иштинде дырбаңнаан төлүн кээргеп, боданып орган. “Чүү деп ындыг салым боор? Шаанда бодум Чараш-оолдуң каттышкан херээженнери-биле алгыжып, оларны бар-ла бак сөстерим-биле сөглеп, карганып чордум. Ам бодум кымга-даа херекчок «черлик яңган» апарганым ол бе?! Оо, Бурган!!! Meни кээргеп, меңээ дузала, меңээ бичии-даа болза аас-кежикти шаңнап көр!...”.
Күскү доңат дүшкен. Алаш чүү-хөөзүн алгаш, Алдынай-биле шуут чурттай берген. Чаа чыл бүдүүзүнде Алдынай оол уруг божаан. Алаш хууда машиназы-биле иешкилерни эмнелгеден үндүрүп эккелгеш, хой дөгергеш, дой кылган.
Ол дүне Сөөскен кыс уруг чиигеп алган. Ол та кымның төлү? «Бир эвес оглувус соонда меңээ кыс божуп берзиңзе, бүгү назынымда сээң кулуң боор мен, са- рыым!» – деп, Алаш Сөөскенге чеже дүне сымыранмаан дээр.
Бир эвес төл Алаштың болза, ол катап кадайынче эглип чоруй барза, Алдынай канчаар ирги? Ону баш удур «ындыг-мындыг» деп чугаалаары нарын.
Кижи амытанның, хой назыны дег, кыска чуртталгазында үүле-салымы кандыг-даа болур. Ол төрүттүнүп, «төк» кээп дүшкеш-ле, чүгле өөрүшкү, аас-кежикти эвес, а хилинчекти, муңгаралды база чурттап эртер.
Чаңгыс сөс-биле ону кижиниң салымы дээр.
Август 16, 1992 чыл.
Зоя БАЙСАЛОВА, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
“Шын №2 2025 чылдың январь 22